<< Главная страница

УладзЁмЁр МЁкалаевЁч ШыцЁк. Агеньчык у цемры







Пройдзе час, з зямных касмадромаў возьмуць старт вялЁзныя зоркалёты Ё накЁруюцца да далёкЁх галактык.
Магчыма, гэта адбудзецца ўжо ў наступным стагоддзЁ, магчыма, значна пазней. Але наша мара не хоча чакаць, мы ўжо цяпер хочам ведаць, што напаткае бясстрашных астралётчыкаў у бясконцай прасторы. Аб Ёх прыгодах, лёсе Ё знаходках расказваецца ў гэтым зборнЁку фантастычных апавяданняў.


Можна было чакаць, што адбудзецца землетрасенне, навалЁцца снежны буран, урэшце, выпадзе метэарытны дождж. Усё гэта магло здарыцца, хаця, як паказвалЁ даследаваннЁ, планета была старая Ё падобныя з'явы, у тым лЁку метэарыты, для яе былЁ надзвычай рэдкЁя. Але гэта?..
Скрут заплюшчыў вочы, каб адагнаць прывЁд. Але калЁ ён адкрыў Ёх, то ў начной цемры, якраз пад яркай блакЁтнай кропкай СЁрыуса, што вЁсеў над самым небасхЁлам, свяцЁўся чырванаваты агеньчык.
НЁбы каб падражнЁць Скрута, ён блЁснуў раз, другЁ, трэцЁ Ё згас. Скрут прастаяў, напэўна, цэлую гадзЁну, чакаючы, цЁ не з'явЁцца гэта чырвоная кропка зноў. Аднак цемра нЁбы яшчэ больш пагусцела, Ё ён вобмацкам, не адважваючыся чамусьцЁ запалЁць лЁхтар, сабраў некалькЁ каменняў Ё склаў Ёх у грудок, каб заўтра, калЁ развЁднее, знайсцЁ гэта месца.
На планеце зусЁм не было жыцця. Нават калЁ б упаў метэарыт, яму не было тут што падпалЁць - каменнЁ Ё пясок не гараць.
Скрут ЁмклЁва павярнуўся ўсЁм корпусам, азЁрнуўся. Ззаду была тая ж цёмная Ё сЁняя ноч. Над галавой па-ранейшаму блЁшчалЁ спакойныя, нерухомыя зоркЁ. Скрут уздыхнуў, сцяў зубы Ё, стараючыся не прыспешваць хады, пайшоў унЁз, дзе ля падножжа ўзгорка стаяў яго ўсюдыход.
АгнЁ ўсюдыхода крыху супакоЁлЁ. Скрут сеў, паклаў рукЁ на пульт. Ён ужо хацеў быў аддаць каманду электроннаму вадзЁцелю, як раптам, зусЁм неспадзявана для сябе, выключыў асвятленне кабЁны. Навокал, аднак, нЁкога не было. НЁхто не стаяў побач Ё не свЁдраваў яму патылЁцу крыважэрным позЁркам. Скрут нахмурыўся, пусцЁў усюдыход. Але Ё аддалЁўшыся ад таго месца, не ўключыў святла. І ўсю дарогу не мог пазбавЁцца ад пачуцця, быццам нехта нябачны плыве побач.
Вярнуўшыся, Скрут расказаў усё Балашу, Той уздыхнуў. АдзЁнота, адарванасць ад ЗямлЁ, ад усяго жывога, маглЁ выклЁкаць Ё больш моцныя галюцынацыЁ. А для Скрута гэта была першая экспедыцыя. І Балаш абыякава сказаў:
- Аптычны падман...
Скрут не стаў пярэчыць. Ва ўтульным салоне, у прывычных абставЁнах яму цяпер Ё самому пачало здавацца, што ён, вЁдаць, памылЁўся. Але пазней раптам устрывожыла думка: а калЁ памылкЁ не было?
- СхадзЁ, паглядзЁ яшчэ, - дазволЁў Балаш. Убачыўшы, як Скрут перасмыкнуў плячамЁ, дадаў: - Разам пойдзем.
На другЁ дзень грудок, што склаў Скрут, яны знайшлЁ лёгка. Адсюль, з самага верху ўзгорка, было вЁдаць далёка. Мясцовасць была гарыстая. І ў тым напрамку, дзе ўначы вЁсеў СЁрыус, як ставала вока, таксама цягнулЁся скалы, абрывЁстыя, голыя.
- Туды не дабрацца, - Балаш сказаў гэта мякка, спачувальна. Ён усё яшчэ думаў, што Скруту гэта прымроЁлася, Ё не хацеў яго расчароўваць.
- Давай пусцЁм ракету, хай сфатаграфуе той раён. А потым паглядзЁм здымкЁ.
Балаш усмЁхнуўся:
- РабЁ...
Праз некаторы час робат даставЁў плёнку на ўзгорак. Касманаўты ўважлЁва прагледзелЁ яе. НЁчога адметнага - той жа каменны хаос.
- Пачакаем дацямна, - пашкадаваў таварыша Балаш. - Хаця яму зусЁм не абавязкова блЁскаць зноў.
Агеньчык успыхнуў у той жа час, як Ё ўчора. НекалькЁ секунд ён гарэў роўна, потым мЁргнуў - раз, другЁ, трэцЁ, быццам нехта падаваў нейкЁ ўмоўны сЁгнал, Ё знЁк, як растварыўся, у чорнай прасторы. Яны зноў не паспелЁ зафЁксаваць яго прыборамЁ, удакладнЁць напрамак - надта неверагодным уявЁлася яго Ёснаванне. Яны проста ўпэўнЁлЁся, што ён ёсць.
Збянтэжаны Балаш толькЁ чмыхнуў. А Скрут, не тоячыся, паскардзЁўся:
- Мне страшна, Павел...
- Баяцца нам няма чаго, - адказаў заклапочаны Балаш, але Ё сам адчуў сябе нЁякавата. - Хутчэй за ўсё гэта нейкЁ мЁнерал.
Ва ўсЁх касмЁчных даведнЁках планета значылася як пазбаўленая жыцця. Іх даследаваннЁ, назЁраннЁ таксама пацвердзЁлЁ гэта. І раптам, калЁ тэрмЁн Ёх знаходжання тут падыходзЁць к канцу, планета вырашыла падкЁнуць загадку...
- Заўтра пайду ў горы, - пасля доўгага роздуму прамовЁў Скрут.
Балаш не адказаў. Ён адчуў за гэтымЁ словамЁ маленькую перамогу Скрута над сабой - яму ж бачылася ва ўсЁм гэтым нешта невытлумачальнае Ё таму страшнае. Балаш разумеў, што няўпэўненасць Скрута ў сваЁх сЁлах, у сабе, магчыма, Ёдзе ад вялЁзнай нервовай напружанасцЁ, перажытай за апошнЁя гады. У экспедыцыЁ Скрут быў не самы маладзейшы. Аднак, вЁдаць, справа не ва ўзросце. Іншыя больш мужна пераносЁлЁ нягоды Ё час працяглага вандравання. А Скрут - чалавек занадта ўражлЁвы, схЁльны да захапленняў, актыўнай дзейнасцЁ - неўзабаве пасля старту пачаў пакутаваць ад аднастайнасцЁ. Ён не захацеў, каб яго паклалЁ ў анабЁёзную камеру - лЁчыў недаравальным патрацЁць марна хоць часцЁнку свайго жыцця. Але не знайшоў сябе Ё ў вахценнай камандзе. Праўда, паскардзЁцца на тое, як ён выконвае свае абавязкЁ, сябры не маглЁ. Проста яны заўважылЁ, што яшчэ зусЁм нядаўна няўрымслЁвы, неспакойны Скрут зрабЁўся надта флегматычны. ВЁдаць, прастора аказала адмоўны ўплыў на яго больш, чым на астатнЁх.
КалЁ надышоў час першай разведвальнай вылазкЁ, таварышы адразу прапанавалЁ паслаць у яе Скрута. А ў напарнЁкЁ яму далЁ вопытнага Балаша.
На першым часе здавалася, што да Скрута вярнуўся ранейшы стан. Але рэцыдывы касмЁчнай хваробы засталЁся. Балаш даўно не помнЁў, каб вось так, сутыкнуўшыся з невядомым, нават пагрозлЁвым, касманаўты выказвалЁ боязь. Звычайна было наадварот. Небяспека мабЁлЁзоўвала душэўныя сЁлы, прымушала дзейнЁчаць. Праўда, Ё Скрут не хаваўся, нават баючыся. Аднак тут, вЁдаць, справа ў тым, што ён хоча знайсцЁ сябе Ё таму не хавае сваЁх пачуццяў ад таварыша. І, можа, знойдзе, калЁ адпусцЁць яго на пошук! агеньчыка. Хай пераканаецца, што гэта хоць Ё не вядомая пакуль, але ўсяго толькЁ якая-небудзь звычайная з'ява прыроды.
Балаш ужо быў гатовы адказаць на словы Скрута згодай, аднак перадумаў. У яго не было ўпэўненасцЁ ў тым, што той агеньчык можна знайсцЁ. Хутчэй за ўсё тут вЁнаваты якЁ-небудзь крышталь. У пэўны час на яго трапляе зорнае святло, Ё тады ён пачынае палымнець у начной цемры. Удзень яго, зразумела, не заўважыш.
Гэта прынясе Скруту расчараванне, пакЁне адчуванне, што Ёснуе нешта неразгаданае, разгадаць якое ў яго не стала ўмення. І, магчыма, праз усё жыццё ён пранясе ў сабе пачуццё вЁны, што мог, але не адкрыў для людзей адну з загадак прыроды. Балаш уздыхнуў Ё сказаў:
- У нас вельмЁ мала часу.
Балаш не хлусЁў. Праз двое сутак надыходзЁў найлепшы момант для старту. ТолькЁ ў гэтым выпадку яны здолеюць сустрэцца з экспедыцыяй у вызначаным пункце прасторы. Любое спазненне прывядзе да таго, што прыйдзецца даганяць зоркалёт, а гэта значыць, давядзецца тармазЁць, змяняць курс Ё зноў разганяцца, што не выключае Ёншых непрадбачаных непрыемнасцей. Здарылася ж у Ёх вось тут вымушаная пасадка, калЁ раптам невядома чаму паскорыўся рэжым работы рухавЁкоў. СЁлавое поле планеты яшчэ будуць вывучаць, з гэтага боку некаторыя даследаваннЁ, якЁя яны правялЁ, прынясуць карысць. Але зараз галоўнае для Ёх - вярнуцца назад.
- У нас два днЁ, дзве ночы Ё яшчэ некалькЁ гадзЁн, - удакладнЁў Скрут.
І гэта была праўда. НейкЁ час яны сапраўды мелЁ, Ё не было патрэбы, каб Скрут абавязкова знаходзЁўся гэтыя днЁ на караблЁ. Падумаўшы, Балаш амаль здаўся.
- Пагаворым ранЁцай, - паабяцаў ён.
СвЁтанне прыйшло пахмурнае. Шалёны вецер нёс аднекуль з поўдня хмары дробнага пяску. У гэтай рухомай шэрай мешанЁне было гэтак жа цяжка арыентавацца, як Ё ў тумане.
- Можа, пачакаем пагоды? - сказаў Балаш.
- У нас толькЁ два днЁ, адна ноч Ё яшчэ некалькЁ гадзЁн, - паўтарыў свае словы Скрут.
Балаш усмЁхнуўся Ё дазволЁў выязджаць. Урэшце, лакатары бачаць Ё ў больш шчыльным асяроддзЁ.
Аднак нЁ Скрут, нЁ Балаш не ўлЁчылЁ адну акалЁчнасць - у гарах, дзе трэба было шукаць агеньчык, давялося хадзЁць пешшу, пакЁнуўшы ўсе прыборы ў кабЁне ўсюдыхода. Скрут вярнуўся нЁ з чым.
Пад вечар вецер сцЁх. Асеў пясок. На пацямнелым небе заблЁшчалЁ зоркЁ.
- Не бядуй, - суцяшаў Балаш таварыша, - сёння мы яго абавязкова зловЁм.
Яшчэ звечара яны расставЁлЁ прыборы, настроЁлЁ Ёх. Цяпер, калЁ з'явЁцца агеньчык, яны не толькЁ даведаюцца напрамак, але Ё адлегласць да яго з дакладнасцю да аднаго метра. КалЁ сцямнела, яны занялЁ пазЁцыю на вяршынЁ ўзгорка.
Час, здавалася, да неверагоднасцЁ запаволЁў свой бег. Яны раз-пораз пазЁралЁ на гадзЁннЁкЁ, не давяраючы электроннаму сакратару. Але нават секундная стрэлка быццам ператварылася ў мЁнутную - так мала абаротаў зрабЁла яна па круглым цыферблаце.
Скрут адышоў убок, пакЁнуўшы Балаша каля прыбораў. Ён хваляваўся Ё адчуў патрэбу зараз пабыць аднаму. Прысеў на камень. Пасля цэлага дня блуканняў было прыемна выпрастаць стомленыя ногЁ. Скрут прыхЁнуўся спЁной да скалы, з задавальненнем адчуваючы пад эластычным касцюмам яе зямную цвёрдасць.
Ноч, перадапошняя для Ёх на гэтай планеце, нячутна накрыла ўсё навокал. Густую непраглядную цемру не маглЁ перамагчы нЁ Млечны Шлях, нЁ яркЁ СЁрыус, што ў сваёй статычнасцЁ ўяўляўся як намаляваны. І ўсё астатняе было такое ж далёкае ад рэальнасцЁ - нерухомае, нежывое. Адно, што здавалася жывым, гэта тая чырвоная кропка, якая няйначай сЁгналЁла Ём аб нечым невядомым Ё, можа, неабходным для людзей. Хутка яна з'явЁцца зноў. Ён даведаецца, дзе яна, Ё прыйдзе заўтра на тое месца. Чаму ён верыць, што за гэтым агеньчыкам нешта ёсць? А раптам, сапраўды, спадзявацца на нешта незвычайнае можа толькЁ такЁ навЁчок, як ён?
Ён помнЁць выпадак, якЁ стаў ужо хрэстаматыйным для многЁх пакаленняў вучняў касмЁчных школ. НекалЁ два стажоры прыслалЁ з Марса паведамленне, што сутыкнулЁся з рэшткамЁ невядомай цывЁлЁзацыЁ. На здымках, якЁя яны перадалЁ, людзЁ ўбачылЁ нешта вельмЁ падобнае на прылады працы, мудрагелЁстай формы фЁгуркЁ, якЁя былЁ або параджэннем фантазЁЁ Ёх стваральнЁкаў, або, наадварот, расказвалЁ аб выглядзе самЁх стваральнЁкаў.
Гэта была сенсацыя. На Марс адправЁлЁ вялЁкую экспедыцыю. І першае больш-менш дэтальнае абследаванне паказала, што знойдзеныя фЁгуркЁ - рэшткЁ не загЁнуўшай цывЁлЁзацыЁ, а метэарыта. ТрапЁўшы ў атмасферу Марса, ён узарваўся, Ё асколкЁ, аплавЁўшыся, набылЁ гэтую дзЁўную форму.
Але гэта павЁнны былЁ ўстанавЁць самЁ стажоры. Яны не зрабЁлЁ гэтага, бо такое ўжо вялЁкае жаданне ў кожнага маладога касманаўта быць першаадкрывальнЁкам. ЦЁ не падобны ён нечым на тых стажораў?
Стала халаднавата. У разрэджанай атмасферы планеты перапады тэмпературы былЁ вельмЁ значныя. Скрут уключыў электраабагрэў скафандра. Цяпло разлЁлося па целе, настройваючы на мЁрны, разважлЁвы лад.
Урэшце ўсё мае свой пачатак Ё канец. Гэта старая ЁсцЁна для Скрута зараз гучала, як адкрыццё. МЁнуць яшчэ суткЁ-другЁя, Ё ён зноў будзе на зоркалёце. Забудуцца гэтыя начныя гадзЁны напружанага чакання, Ё пачнуцца гады, абмежаваныя каютай, салонам Ё абсерваторыяй. Усё аднастайнае, размеранае, будзённае Ё таму нЁбы запаволенае, як жыццё ў анабЁёзе. Працуюць рухавЁкЁ, падтрымлЁваючы на зоркалёце ўласную сЁлу прыцяжэння. ЛЁчыльнЁкЁ адзначаюць мЁльёны пройдзеных кЁламетраў. А ты не бачыш гэтага руху, не жывеш Ём. У ЁлюмЁнатарах тая ж чарната, сям-там праткнутая блЁскучымЁ кропкамЁ. Яна была ўчора, заўчора, месяц назад. Зоркалёт Ё разам з Ём ты нЁбы вЁсяце ў прасторы на адным Ё тым жа месцы. І гэтаму вЁсенню не вЁдно мяжы. І ўжо не верыш нават у тое, што нешта, меўшае пачатак, будзе мець канец.
Скрут разумеў усю недарэчнасць сваЁх думак. Бачыў, што яны кладуць адбЁтак на яго паводзЁны, перажываў, ловячы трывожныя позЁркЁ таварышаў. І не мог нЁчога з сабой зрабЁць. Яму здавалася, што ён раптам стаў на караблЁ лЁшнЁ. У той час, як астатнЁя працавалЁ, ён, заняты порканнем у сабе, нЁчога карыснага не зрабЁў. Павольна Ё марна цяклЁ яго днЁ. Нават астранамЁчныя назЁраннЁ, самы ўлюбёны яго занятак, не прыносЁлЁ таго задавальнення, якое ён адчуваў, знаходзячыся на пазаатмасферных станцыях ЗямлЁ. Ён складаў карты, добрасумленна, старанна, як курсант касмЁчнай школы на першым годзе навучання. А ў глыбЁнЁ мозгу ўвесь час мЁльгаў напамЁн, што гэта, бадай, мог бы зрабЁць Ё аўтамат. ЗдымкЁ потым прааналЁзаваў бы любы спецыялЁст. І часам думалася, цЁ не лепш было быць у анабЁёзе?
Ён узрадаваўся гэтаму разведвальнаму палёту. Сутыкненне з невядомым, хай сабе нежывым светам, - мара кожнага касманаўта. Да таго ж гэта не нерухомасць зоркалёта ў дрэйфе, якЁ, мЁж Ёншым, нЁчым не адрознЁваецца ад палёту з субсветлавой хуткасцю: адлегласцЁ Сусвету былЁ большыя за людское ўяўленне прасторы Ё часу. Але цЁ будзе ён радавацца, калЁ вернецца? ЦЁ адолее парсекЁ, якЁх не вЁдаць Ё якЁя ўсё ж Ёснуюць, бо выяўляюцца ў бясконцых Ё нудных гадах? Кажуць, што самы лепшы лекар ад нуды - праца. Увогуле, гэта бясспрэчна. ТолькЁ яму яшчэ трэба, каб праца давала адчувальныя вынЁкЁ, каб яна, задавальняючы цябе, знаходзЁла водгук у Ёншых, была карысная.
НепатрэбнасцЁ людзям ён баяўся больш за ўсё з таго часу, як пачаў задумвацца над сэнсам свайго Ёснавання. Ён спадзяваўся, што Ёменна тут, у космасе, не толькЁ нараджаюцца вялЁкЁя адкрыццЁ, але Ё правяраюцца чалавечыя якасцЁ. І, вЁдаць, пераацанЁў сам сябе. Космас аказаўся не скарбонкай, поўнай навуковых адкрыццяў. У першую чаргу - гэта будзённасць Ё цярпенне, якога ў яго, як аказалася, вельмЁ мала.
Ён Ё зараз, калЁ засталося ўсяго некалькЁ хвЁлЁн, прыспешвае час. А Балаш зусЁм спакойны. Балаш навучыўся чакаць - ён ужо двойчы быў у прасторы. На ЗямлЁ мЁнула стагоддзе. МногЁх, з кЁм Балаш пачынаў, ужо няма. МногЁх не застане, калЁ вернецца адсюль. А скажы, Ё Балаш яшчэ раз пакЁне Зямлю, хоць разам з гэтым ён пакЁне апошнЁх сваЁх блЁзкЁх. Балаш не сумуе ў космасе, заўсёды роўны, сабраны - згустак энергЁЁ Ё разважлЁвасцЁ. Пэўна, такЁм Ё павЁнен быць мудрэц, якЁ зведаў уладу над сабой Ё часам.
НЁбы здагадаўшыся, што Скрут думае зараз пра яго, Балаш азваўся:
- Увага!
Скрут зЁрнуў на гадзЁннЁк. Трыццаць секунд, дваццаць... Ён напружыўся Ё адчуў, што нестае сЁлы ўстаць на ногЁ.
СЁгнал электроннага сакратара прагучаў знянацку. Скрут яго чакаў - Ё ўсё роўна ўздрыгнуў. Потым памЁргаў вейкамЁ, адганяючы насланнё. Пад СЁрыусам, як Ё хвЁлЁну або гадзЁну таму назад, была непарушная чарната. Яна рэзала вочы, наганяла слёзы, Ё не было ў ёй колЁшняга агеньчыка. Ашаломлены Скрут не варушыўся Ё ўсё чакаў, чакаў...
Напэўна, мЁнула многа часу, калЁ Балаш нарэшце сказаў:
- Пойдзем...
Вяртанне было сумнае. Балаш адключыў электроннага вадзЁцеля Ё сам круцЁў штурвал усюдыхода, выбЁраючы дарогу сярод каменняў. Скрут быў удзячны яму за гэта. Чаму ж не стала агеньчыка, якЁ да гэтага з'яўляўся са здзЁўляючай дакладнасцю? А можа, праўда на баку Балаша? З гэтым не хацелася пагаджацца. Скрут думаў, думаў, Ё яму ўвесь час здавалася, што ён не можа зразумець нешта Ёстотнае, вельмЁ важнае.
Скрут заснуў толькЁ з дапамогай электраўсыпляльнЁка. Але Ё ў сне нейкая думка, знаёмая Ё няўлоўная, свЁдравала мозг.
Гэту думку Скрут амаль зразумеў, калЁ прачнуўся ранЁцай. У ЁлюмЁнатар зоркалёта бЁлЁ барвовыя промнЁ тутэйшага сонца. У Ёх святле, як Ё на ЗямлЁ, кружылЁся драбнюткЁя пылЁнкЁ. А ўчора Ёх не было. Не было, не было...
Скрут усмЁхнуўся здагадцы Ё ўсёй далонню нацЁснуў на кнопку сЁгналу ўнутранай сувязЁ:
- Павел! Павел!
ДынамЁк пабудзЁў Балаша.
- Што такое? - запытаўся ён. - Даў бы адаспацца.
- Гэта не мЁнерал, Павел! - ужо радасна крычаў Скрут.
- Ты што, знайшоў яго? - ЁранЁчна прамовЁў Балаш.
- Зараз! Зараз! Чакай, я прыйду!
Праз некалькЁ секунд Скрут уварваўся ў каюту Балаша Ё плюхнуўся ў крэсла побач з ложкам.
- Неба было чыстае? - пытаўся ён у Балаша.
- Уначы? Чыстае.
- Але агеньчык не свяцЁўся?
- Не.
- Значыць, гэта... ну тое, што ты называеш мЁнералам, свецЁцца не адлюстраваным святлом якой-небудзь зоркЁ. За адну ноч, ты гэта ведаеш не горш за мяне, яны не маглЁ прыкметна пврамясцЁцца на небе. Яны практычна нерухомыя. Значыць, гэта нешта свяцЁлася або само па сабе, або дзякуючы нейкай сЁлкавальнай крынЁцы. Першае адпадае, бо Ёнакш мы бачылЁ б агеньчык учора. Згодзен?
- Слушна... - Балаш сеў на ложку.
- Застаецца другое - нешта жывЁць той агеньчык. Ёсць нейкая крынЁца. Так?
- ДапусцЁм.
- Такой крынЁцай можа быць вось што, - Скрут паказаў рукой на вясёлкавы зайчык, якЁ застыў на сцяне. - Учора, дарэчы, увесь дзень было пахмурна.
- Але ж гэта азначае... - уражаны Балаш не скончыў фразу.
- Што мы маем, магчыма, справу з нечым падобным на сонечную батарэю. Удзень яна набЁрае прамянЁстую або цеплавую энергЁю. А пасля аддае, - заключыў яго думку Скрут.
- Смела прыдумана... - зараз Балаш ужо не ЁранЁзаваў. Ён адчуў у разважаннях Скрута нейкую праўду. І ён сказаў: - КалЁ сёння мы ўбачым агеньчык, я затрымаю адлёт. На суткЁ. Інакш...
Балаш не дагаварыў. Але Скрут Ё так ведаў, што ён мог сказаць, Ё быў вельмЁ ўдзячны таварышу. ТолькЁ цяпер яго ўжо не мучылЁ сумненнЁ. Што б там нЁ хавалася за гэтым агеньчыкам, ён, безумоўна, быў цЁкавай з'явай чужой прыроды. Вартай, каб з ёй пазнаёмЁцца блЁжэй.
Скрут не памылЁўся. У пэўны час пад СЁрыусам засвяцЁлася чырвоная кропка. Потым яна мЁргнула тры разы Ё згасла. Але цяпер яе месца было запеленгавана. І ледзь развЁднела, Скрут з Балашам адправЁлЁся да горнага хрыбта. УзброЁлЁся зусЁм пазямному - альпенштокамЁ, чаравЁкамЁ з вострымЁ шыпамЁ. І толькЁ прыборы, якЁя маглЁ дапамагчы Ём заўважыць у наваколлЁ металЁчныя прадметы, рабЁлЁ Ёх больш падобнымЁ на геолагаў, чым на альпЁнЁстаў.
Яны ЁшлЁ, пераскакваючы расколЁны, абходзячы непрыступныя пЁкЁ, спускаючыся ў цяснЁны Ё ўзбЁраючыся на абрывЁстыя скалы. У зямных умовах яны наўрад цЁ адолелЁ б такую дарогу. Але на планеце, меншай за Зямлю, была меншай Ё Ёх вага.
Яны спынЁлЁся адпачыць каля невысокага плато. Там, за пад'ёмам, павЁнен быць той самы агеньчык. Да яго ўжо рукой падаць.
Скрут прайшоў некалькЁ крокаў, выбЁраючы зручнае месца, каб прысесцЁ. І ў гэты час замЁргаў Ёндыкатар металашукальнЁка. Недзе блЁзка быў метал цЁ паклады руды. Аднак тое, што яны адпавядалЁ каардынатам агеньчыка, насцярожыла.
Скрут быў лягчэйшы, Ё Балаш падсадзЁў яго на плато.
- КЁдай мне трос, - папрасЁў ён, калЁ Скрут апынуўся наверсе. Скрут чамусьцЁ не адказваў. Балаш крыкнуў ужо нецярплЁва: - Памажы!
ТолькЁ тады азваўся Скрут. Ён гаварыў шэптам, Ё Балаш не адразу ўцямЁў, што да чаго.
- ЯкЁ карабель? - перапытаў ён.
Не адказваючы, Скрут нахЁлЁўся над абрывам Ё апусцЁў трос. Балаш зЁрнуў уверх Ё жахнуўся: нават праз пластык гермашлема было вЁдаць, як збялеў твар таварыша. Таропка перабЁраючы рукамЁ, ён ЁмклЁва ўзляцеў угару. З плато адкрываўся шырокЁ краявЁд. Балаш круцЁў галавой, дзЁвячыся, што магло ўразЁць Скрута. Ён нЁчога не заўважаў - тыя ж скалы, што яны бачылЁ Ё ўнЁзе, хЁба толькЁ большыя.
Тады Скрут нарэшце загаварыў выразна:
- ГлядзЁ! - Ё працягнуў руку.
Балаш зЁрнуў Ё ледзь стрымаў воклЁч. Там, сярод каменных сцен цяснЁны, прысыпаны абвалам, ляжаў доўгЁ сЁгарападобны корпус зоркалёта. Яны, касманаўты, у гэтым памылЁцца не маглЁ, нават разглядаючы яго здалёк.
Балаш Ё Скрут падышлЁ блЁжэй. Зоркалёт быў стары, такЁя будавалЁ яшчэ ў пазамЁнулым стагоддзЁ. Цяпер гэта была куча металЁчнага лому.
- Трэба было б паглядзець усярэдзЁне, - сказаў Балаш, пазЁраючы на пустыя праёмы дэфармаваных ЁлюмЁнатараў Ё ўваходных люкаў.
- Наўрад цЁ знойдзем там што... - адказаў Скрут. - Агонь, як смерч, пранёсся па адсеках.
Балаш бачыў Ё сам, што рубка, дзе павЁнны былЁ захоўвацца матэрыялы экспедыцыЁ, ляжала ў баку ад асноўнага корпуса, пачарнелая, сплюшчаная.
Яны пахадзЁлЁ вакол мёртвага гЁганта, спрабуючы вызначыць, што гэта за зоркалёт, каб прынесцЁ на Зямлю апошнюю вестку пра яго трагЁчны лёс. Але Ё гэтага не было. Корпус аплавЁўся, як лядзяш пад веснавым сонцам.
Яны маўклЁва пастаялЁ крыху Ё пайшлЁ назад, уражаныя страшнай карцЁнай гЁбелЁ. І калЁ адышлЁ ўжо далёка, Скрут раптам спынЁўся.
- Але што тады свяцЁлася? - запытаўся ён.
- Сапраўды, - згадзЁўся Балаш Ё прыпынЁўся таксама. - А ты ўпэўнены, што гэта менавЁта тут?
- Не... Хаця агеньчык павЁнен мець нейкае дачыненне да карабля. Цяпер я ў гэтым не сумняваюся.
Балаш зЁрнуў па баках. Горы, скалы, каменнЁ, сярод якЁх ужо не вЁдаць Ё зоркалёта. І зоркЁ зверху не такЁя яркЁя, як уначы, аднак прыкметныя ў разрэджаным атмасферным покрыве планеты.
- ВазьмЁ арыенцЁр, - параЁў ён Скруту, якЁ таксама спрабаваў нешта ўбачыць у наваколлЁ.
Скрут здзЁўлена сказаў:
- Гэта ўбаку, бадай, з кЁламетр...
- Пойдзем хутчэй, - адказаў Балаш. - Баюся, не паспеем дацямна.
Дарога была пакручастая. МЁнула яшчэ з паўгадзЁны, калЁ Балаш сказаў:
- Недзе тут.
Каменны гушчар, здалося, стаў яшчэ больш непраходны. Наўрад цЁ можна было ў Ём што заўважыць, Ё Скрут недаверлЁва спытаў:
- Тут?
На гэты раз яны не памылЁлЁся. Выпадкова зЁрнуўшы на вяршыню абрывЁстай, быццам ссечанай, скалы, Балаш ускрыкнуў. Там было нешта падобнае на пячору. Уваход, нЁбыта зашклёны, цьмяна паблЁскваў, адлюстроўваючы скупыя барвовыя промнЁ надвячоркавага свяцЁла.
СпатрэбЁлася яшчэ з паўгадзЁны, пакуль Балаш са Скрутам дабрылЁ да месца, ад якога можна было дабрацца да пячоры. Угару вяла вузкая палоска, параўнаўча чыстая ад завалаў Ё, здавалася, сям-там падпраўленая - на схЁле былЁ нЁбы вырубленыя ў скалах прыступкЁ. МоўчкЁ людзЁ лезлЁ на гару. А ёй не было канца.
Пячора адкрылася раптоўна - дарога вывела Скрута Ё Балаша на невялЁкую пляцоўку перад уваходам у яе.
- Будан... - шапнуў Скрут.
- Сакля... - сказаў Балаш.
Перад ЁмЁ стаяла сцяна. Гладкая Ё роўная, авальнай формы, яна паблЁсквала адлюстраваным святлом, нЁбы адшлЁфаваны агат.
Стомленыя крутой дарогай, людзЁ стаялЁ перад дзЁўнай пабудовай, не разумеючы, што гэта.
- Маяк, - выказаў здагадку Скрут.
- Для каго? - Балаш ва ўсЁм хацеў бачыць сэнс.
МенавЁта ў маяку ён яго не ўбачыў. Ён паўтарыў пытанне: - Для каго? Да карабля не меней кЁламетра, Ё яго не вЁдно адсюль. Хто ставЁць знакЁ, якЁя нЁчога не гавораць?
- Можа маяк быў пастаўлены кЁмсьцЁ раней? АстралётчыкЁ заўважылЁ яго сЁгналы, павялЁ сюды зоркалёт І неспадзявана трапЁлЁ ў аварыю. Думаю, гэта слушна.
- Хутчэй рамантычна. А слушна?.. - Балаш пакЁваў галавой. - Нагадвае стары касмЁчны дэтэктыў.
Звычайна нешматслоўны, Балаш раптам зрабЁўся гаваркЁ. Скрут са здзЁўленнем адзначыў гэтую перамену ў паводзЁнах таварыша. ВЁдаць, Ё яго знаходка вывела з раўнавагЁ.
- Што гадаць, - Скрут пастукаў па чорнай сцяне кулаком, насцярожана прыслухаўся, недаверлЁва паглядзеў на сваю руку, якая ў пальчатцы скафандра выглядала тоўстай Ё кароткай, Ё няўпэўнена сказаў: - Пустата.
Балаш падышоў да сцяны, сам пастукаў.
- Будзем ламаць? - запытаўся Скрут.
- Зламаць проста. А што там? Хто рабЁў, навошта? Ты можаш мне сказаць? Не? Дык цЁ маем мы права разбураць?
Скрут адчуў, што логЁка Балаша пачала яго раздражняць. КалЁ так думаць, то нельга нават на чужыя планеты апускацца. Раптам што пашкодзЁш. І, стрымлЁваючы злосць, Скрут павольна, стараючыся таксама быць лагЁчным, загаварыў:
- Маем. Маем права. На планеце няма жыцця. ТолькЁ рэшткЁ зямнога зоркалёта. Гэтая сцяна мае да яго нейкае дачыненне. КалЁ гэта нават чужы маяк, то ён мог паслужыць прычынай гЁбелЁ зямлян. Мы проста абавязаны даведацца, што гэта такое!
Балаш слухаў не пярэчачы. КалЁ Скрут скончыў, ён, згаджаючыся, сказаў:
- АдыдзЁ, схавайся.
- Давай я, - запратэставаў Скрут. - Табе весцЁ планеталёт. І ўрэшце... Я заўважыў агеньчык.
- Права першаадкрывальнЁка? - усмЁхнуўся Балаш. - Згодзен.
Сцяна сапраўды аказалася шкляная. ТолькЁ шкло было спецыяльнае. Цвёрдае, трывалае, здольнае вытрымаць моцны ўдар. Ультрагукавым нажом Скрут выразаў праход Ё прасунуў галаву. Ужо наступЁў вечар, Ё ў сярэдзЁне пячоры панаваў змрок. Скрут пакруцЁў галавой. Зазначыў, што праз гэта шкло праменнЁ святла Ёдуць толькЁ ў адным напрамку - знутры, Ё калЁ вочы прывыклЁ, ён у дальнЁм кутку заўважыў нейкае ўзвышэнне. А на Ём... У Скрута моцна забЁлася сэрца.
- Балаш, - паклЁкаў ён сябра Ё ўвайшоў у пячору.
Ён не памылЁўся. Гэта было ложа, а на Ём у скафандры ляжаў... чалавек. Ён быў нежывы Ё, вЁдаць, даўно. Скрут памкнуўся быў расшпЁлЁць скафандр на чалавеку. Балаш спынЁў яго:
- Не трэба...
Скрут падумаў, што сапраўды гэтаму зямлянЁну ўжо нЁчым не дапаможаш. Ён пастаяў, патрымаў руку на яго плячы, нЁбы развЁтваючыся назаўсёды, Ё пайшоў аглядаць пячору.
Стала ўжо зусЁм цёмна. Балаш уключыў лЁхтар.
Пячора была амаль пустая. Няроўныя каменныя сцены, такЁ ж каменны ложак. Побач нешта падобнае на стол. Сям-там Скрут заўважыў раскЁданы Ёнструмент, дэталЁ, вузлы прыбораў, машын.
- Тут павЁнна быць сховЁшча... - уголас падумаў ён.
- Так... - згадзЁўся Балаш. - Чалавек пражыў у пячоры нямала. Ён недзе трымаў свае прыпасы. Яшчэ павЁнна быць недзе рэгенерацыйная ўстаноўка. Без яе ён доўга не вытрымаў бы.
СховЁшча было побач з ложкам. Знайшоўшы яго, Балаш зноў падышоў да зямлянЁна. Доўга-доўга стаяў над Ём, потым працягнуў руку Ё дакрануўся да яго ног. Пад нячуткЁмЁ ад таўшчынЁ ахоўнага касцюма пальцамЁ аказалася пустата. Балаш адышоў Ё доўга глядзеў праз празрыстую адсюль сцяну ў чорную ноч. Потым, не абарочваючыся, папрасЁў:
- Пашукай... ПавЁнны быць дзённЁкЁ.
Скрут не здагадаўся, што так уразЁла таварыша, Ё, аглядаючы нЁшы, раз-пораз кЁдаў на яго няўцямныя позЁркЁ.
- Вось, - нарэшце знайшоў ён касеты з крышталЁкамЁ, на якЁх касманаўты звычайна запЁсвалЁ ўсё, што лЁчылЁ вартым увагЁ.
Скрут патрымаў Ёх у руках, нЁбы ўзважваючы, яшчэ раз зазЁрнуў у нЁшы Ё закуткЁ пячоры Ё спытаў:
- Пачытаем на караблЁ?
- Тут, - адрывЁста кЁнуў Балаш.
Скрут здзЁвЁўся незвычайнай суровасцЁ, якая прагучала ў яго голасе. Але згадзЁўся Ё сеў на камень, якЁ, напэўна, некалЁ служыў гаспадару сталом. Потым уставЁў крышталЁкЁ ў гуказдымальнЁк, якЁ за ммога дзесяцЁгоддзяў Ёстотна не змянЁў сваёй канструкцыЁ, падключыў рацыю, каб можна было чуць запЁс у шлемафонах, Ё сказаў:
- Гатова...
ТолькЁ тады Балаш павярнуўся да святла - рэзкЁ, рашучы.
- Уключай! - загадаў ён Ё пайшоў да ложка. Так Ё стаяў ён увесь час, пакуль зямлянЁн няспешна расказваў пра сваё жыццё.
А ў Скрута не хапЁла адвагЁ стаць побач з Ём - ён не мог глядзець на рэшткЁ гэтага чалавека, чый раздумны голас прыглушана Ё павольна гучаў у шлемафоне.
Невыносна замаруджана цяклЁ мЁнуты, раскрываючы вялЁкую трагедыю зоркалёта Ё таго, хто застаўся адзЁн з вялЁкага экЁпажа.
"...Перада мной выбар, - нЁбы раячыся з субяседнЁкам, гаварыў астралётчык, - памерцЁ зараз цЁ паспрабаваць жыць... Я не агаварыўся. Іменна - паспрабаваць. Гэта жыццё не прынясе мне радасцЁ. Я не змагу калЁ-небудзь вярнуцца на Зямлю. Пра мяне, напэўна, нЁколЁ нЁхто нават не даведаецца - наўрад цЁ якЁ карабель забрыдзе ў гэты раён. Я не змагу нават выбрацца з пячоры - косцЁ абедзвюх ног раструшчаны ў час катастрофы. Я не магу сам сабе зрабЁць аперацыю, бо калЁ змог бы вытрываць боль, то трэба мець яшчэ герметычную камеру - яе таксама няма. ТакЁм чынам мая будучыня - адзЁнота, нерухомасць, безнадзейнасць. Але я не прымаю смерць. Пакуль я магу - я павЁнен жыць. Не таму, што Ёнстынкт мацнейшы за волю Ё я чапляюся за жыццё. Я павЁнен жыць, бо я - чалавек, Ё ў мяне яшчэ дзейнЁчае мозг..."
Скрут слухаў Ё ўяўляў сабе разбЁты выбухам зоркалёт, мёртвую планету Ё адзЁнокага скалечанага чалавека, якому шчаслЁвы, а хутчэй нешчаслЁвы выпадак падараваў жыццё Ё якому належала пакутаваць ад бездапаможнасцЁ Ё бяссЁлля доўгЁя-доўгЁя днЁ, месяцы, гады.
ЦЁ можа такое вытрымаць чалавек? Скрут не таЁўся перад сабой. Для яго гэта была не проста цЁкаўнасць. Ён нЁколЁ не забываў, як гняла яго абмежаванасць прасторы ў зоркалёце. Яна была нЁшто ў параўнаннЁ з прасторай Сусвету. І ў гэтай неадпаведнасцЁ яму бачылася нешта ненатуральнае, варожае чалавеку. Гэта прыгнятала. Скрут разумеў свой стан Ё нЁчога не мог з сабой зрабЁць. Але яму было лягчэй. З Ём заўсёды знаходзЁлЁся таварышы з дзяжурнай змены, яго ахоўвала моц магутнага зоркалёта. Дзе браў стойкасць гэты касманаўт? Што надавала яму сЁлы? Адчуванне чалавечай годнасцЁ? Але ж пра гэта Ё Скрут нЁколЁ не забываў...
"Ох, як гэта невыносна, калЁ дзейнЁчае мозг. Раней мне здавалася гэта шчасцем, а зараз мне часам хочацца пашукаць нейкую там кнопку, каб хоць на Ёмгненне выключыць мозг, забыцца Ё пазбыцца свайго становЁшча".
Узняўшы вочы ў час адной з паўз, калЁ чулася толькЁ патрэскванне рацыЁ, Скрут заўважыў побач з ложкам корпус робата. Ён быў латаны Ё пералатаны. ЗаклёпкЁ Ё швы на абшарпаным металЁчным корпусе робата, можа, ярчэй за ўсё раскрылЁ Скруту жудасную карцЁну апошнЁх месяцаў жыцця чалавека, якЁ стараўся падоўжыць Ёснаванне свайго адзЁнага памочнЁка. Гэты робат расчысцЁў чалавеку дарогу да пячоры, надзейна абсталяваў яе, каб чалавек мог жыць там столькЁ, сколькЁ хопЁць энергЁЁ ва ўцалелых акумулятарах Ё сонечных батарэях. І, напэўна, чалавек дзялЁўся з робатам, аддаючы яму большую частку энергЁЁ, не зважаючы на свой холад Ё голад.
Але робат не меў чалавечай вынослЁвасцЁ. Ён знерухомеў раней чалавека. Скрут уявЁў сабе роспач, якая авалодала тады чалавекам...
НЁбы ведаючы наперад аб гэтых думках Скрута, чалавек сказаў: "Сёння я застаўся без АцЁлы..."
Адна фраза, Ё нЁ слова больш, нЁводнай скаргЁ, нягледзячы на тое, што для яго гэта было пачаткам канца.
Скрут падумаў, што яму не так лёгка будзе зразумець гэтага чалавека, замураванага ў скале далёкай планеты Ё непахЁснага ў сваёй волЁ. Чалавек не спадзяваўся, што яго калЁ-небудзь, хай сабе Ё пасля смерцЁ, знойдуць. Ён разважаў сам з сабой, бо меў, вЁдаць, адзЁную слабасць - патрэбу ў субяседнЁку.
- ...Ты чуеш?
Скрут уздрыгнуў. Задумаўшыся, ён ужо не слухаў. Забыўся на Балаша.
- Скрут, ты чуеш? - паўтарыў Балаш.
Скрут прыслухаўся, аднак не адразу зразумеў, чым выклЁканы воклЁч таварыша.
"...Я ўвесь час думаю, дзе была наша памылка? Чаму ўзарвалЁся рухавЁкЁ? Першыя сЁмптомы непаладак у Ёх з'явЁлЁся, калЁ мы ледзь увайшлЁ ў сЁлавое поле планеты, Мы спадзявалЁся наладзЁць рухавЁкЁ, апынуўшыся на цвёрдай глебе. Але спынЁць рэакцыю ўжо не ўдалося. ДзЁўна, яна Ёшла быццам бы павольна, не сцЁхаючы Ё не нарастаючы. І раптам скачок, выбух..."
У шлемафоне стала цЁха. Скрут нецярплЁва зЁрнуў на гуказдымальны апарат. Балаш трымаў руку на выключальнЁку.
- А нам удалося, - з горыччу сказаў ён, быццам адчуваючы вЁну за тое, што ў Ёх папярэднЁкаў - касманаўтаў - было менш ведаў.
Скрут адчуў, як яго ахоплЁвае неспакой. Што з таго, што на ЗямлЁ ўжо ведаюць, як спынЁць такую рэакцыю? Для гэтага чалавека гэта ўжо не мае значэння. Яму важна было самому дайсцЁ да ЁсцЁны, поўнасцю выкарыстаць свой яшчэ жывы Ё, вЁдаць, магутны розум, рашаючы вялЁкую загадку. ТолькЁ гэтым ён, памЁраючы, мог перамагчы смерць. ЦЁ знайшоў ён прычыну? Скрут махнуў рукой:
- Уключы...
"Але павЁнна быць рашэнне гэтай задачы, якога мы тады не бачылЁ".
- Канечне, канечне, - шапнуў Скрут, думаючы, што Ёх апарат вельмЁ марудна здымае гук. Ён трывожыўся: няўжо лёс не пашле гэтаму адважнаму магутнаму чалавеку поспех, няўжо дарэмныя былЁ яго пакуты?
Скрут хваляваўся, як нЁколЁ яшчэ ў жыццЁ. А голас у шлемафоне гучаў роўна, непадуладны нЁякЁм няўдачам. З дня ў дзень чалавек коратка кЁдаў у мЁкрафон: "НЁчога новага". Ён, вЁдаць, многа працаваў, бо ўсё радзей Ё радзей траплялЁся ў запЁсе разважаннЁ. А можа, ён бярог энергЁю батарэй - яны ж, як Ё робат, не былЁ невычэрпныя.
- Больш не магу! - нервова выгукнуў Балаш Ё пайшоў да выхада.
- Мы мусЁм даслухаць, - сказаў яму Скрут. - Для нас мае значэнне не сутнасць яго адкрыцця, а сам факт.
Яны ўжо нЁчога не чакалЁ ад асуджанага на марудную смерць. Яны думалЁ аддаць яму данЁну як чалавеку. А ён здзЁвЁў Ёх зноў.
"Здаецца, усё. Я ведаю формулу".
Трэба быць вялЁкЁм матэматыкам, каб толькЁ запомнЁць з аднаго разу гэты доўгЁ рад Ёнтэгралаў, лЁчбаў Ё знакаў. Чалавек прачытаў яе, потым, падумаўшы, паўтарыў больш павольна, нЁбы даючы слухачам магчымасць удумацца ў яе сэнс. І раптам прамовЁў з сумненнем: "ЦЁ ўсё гэта?"
- Усё! Усё! - крыкнуў Балаш, быццам чалавек мог яго пачуць. - ЛюдзЁ на ЗямлЁ вывелЁ тваю формулу...
Доўгае шыпенне ў навушнЁках было адказам Балашу. Чалавек маўчаў. Можа, думаў, можа, у яго не стала ўжо сЁлы, каб сказаць апошняе, развЁтальнае слова, а можа, ужо лЁчыў гэта слова наогул неЁстотным, непатрэбным.
Маўчанне шлемафонаў было невыносным. Але нЁ Скрут, нЁ Балаш не адважвалЁся выключыць апарат. Ім здавалася, што тым самым яны дачасна абарвуць жыццё гэтага мужнага чалавека. Прайшла, напэўна, гадзЁна. ВяршынЁ гор пасвятлелЁ - пачынаўся дзень.
- Трэба вяртацца, - сказаў Балаш, - мы безнадзейна познЁмся.
- Яшчэ крышачку... - папрасЁў Скрут.
Балаш пакЁваў галавой, адчуваючы Ё сам, што не можа пайсцЁ адсюль, не дачакаўшыся канца.
ПатушылЁ лЁхтар. РанЁшняе святло, лёгкае, свежае, пранЁкла праз зроблены Скрутам уваход у пячору. Прамень сонца крануў гермашлем чалавека, Ё твар яго нЁбы ажыў, разгладзЁлЁся пакутлЁвыя складкЁ. Скрут усхапЁўся, навёў кЁнаапарат. І тут шлемафоны ажылЁ.
"Вось цяпер, здаецца, усё".
Зноў прагучала доўгая формула, пасля паўзы чалавек паўтарыў яе. Для гэтага ён знайшоў сЁлы. І гэта, вЁдаць, былЁ яго апошнЁя намаганнЁ. Апарат даў сЁгнал, што запЁс скончаны.
- Хто ён? - спытаў Скрут, думаючы над тым, чаму гэта пасвятлеў твар Балаша. - Няўжо мы не знойдзем дзе-небудзь тут яго Ёмя?
- Не ведаю. Але ён выратаваў нас. Ён зазЁрнуў глыбей, чым мы. Не ведаючы яго адкрыцця, мы на адваротным шляху паўтарылЁ б лёс яго карабля.
Скрут не быў нЁ фЁзЁкам, нЁ матэматыкам. Ён не мог зразумець формулы, знойдзенай гэтым чалавекам. І яго зусЁм зараз не хвалявала, што яны маглЁ не вярнуцца. У далёкЁм космасе людзЁ гатовы Ё да гэтага.
Ён сабраў батарэЁ, далучыў да Ёх аварыйную батарэю са свайго скафандра Ё падключыў да ўстаноўкЁ, якая ўначы свяцЁла чырвоным агеньчыкам. Потым заварыў прарэзаны надоечы ўваход у пячору Ё пабег даганяць Балаша.
УладзЁмЁр МЁкалаевЁч ШыцЁк. Агеньчык у цемры


На главную
Комментарии
Войти
Регистрация