УладзЁмЁр МЁкалаевЁч ШыцЁк. ЛЁсцЁк серабрыстай таполЁ







Пройдзе час, з зямных касмадромаў возьмуць старт вялЁзныя зоркалёты Ё накЁруюцца да далёкЁх галактык.
Магчыма, гэта адбудзецца ўжо ў наступным стагоддзЁ, магчыма, значна пазней. Але наша мара не хоча чакаць, мы ўжо цяпер хочам ведаць, што напаткае бясстрашных астралётчыкаў у бясконцай прасторы. Аб Ёх прыгодах, лёсе Ё знаходках расказваецца ў гэтым зборнЁку фантастычных апавяданняў.


За возерам, што плёскаецца зусЁм пад нашымЁ вокнамЁ, пачынаецца лес. Мы мала там бывалЁ, не знаходзячы для сябе нЁчога прывабнага. Лес быў дагледжаны, расчышчаны Ё нагадваў школьны парк. Іншая справа - востраў на возеры. Там усё было так, быццам рука чалавека нЁколЁ не краналася гэтага кутка прыроды. На востраве нам было цЁкава, у лесе - не.
Але аднаго разу, пасля буры, МЁшка Патупчык нацягаў на бераг ламачча Ё звязаў плыт. Гэта было нешта незвычайнае, Ё мы акружылЁ МЁшку, шкадуючы, што нЁкому з нас не прыйшла такая думка раней. Паўтараць жа зробленае кЁмсьцЁ было не ў правЁлах вучняў нашай школы.
А МЁшка быццам не заўважаў нас Ё нашу зайздрасць. Ён спЁхнуў плыт у ваду, працягнуў яго за прывязаную вяроўку крокаў на пяцьдзесят убок, якраз туды, дзе пачыналася глыбЁнная плынь, Ё скочыў на хЁсткЁя бярвенчыкЁ.
- Вясло, Патупчык, вясло забыўся, - пабег у ваду Сярожка Шарай.
МЁшка толькЁ ўсмЁхнуўся. А я падумаў, што ён, напэўна, уявЁў сябе адным са старажытных мараходаў, якЁя на плытах перасякалЁ цэлыя акЁяны.
ВЁдаць, МЁшка разведаў усё папярэдне. Плынь аказалася ЁмклЁвай, Ё неўзабаве ён быў ужо далёка. Мы пастаялЁ яшчэ крыху на беразе, прыкладаючы час ад часу далонЁ да лба, каб паглядзець, як ён там. А калЁ ўжо плыт з МЁшкам стаў як маленькая карычневая кропка, разышлЁся.
Вярнуўся МЁшка на самым змярканнЁ. Сонца падсмалЁла яго, Ё ў МЁшкЁ былЁ ярка-чырвоныя рукЁ Ё ногЁ Ё лупЁўся пакрыты вяснушкамЁ кЁрпаты нос. Мы рабЁлЁ выгляд, што нЁчога незвычайнага не адбылося, а самЁ ледзь стрымлЁвалЁся - так хацелася ведаць, што ж такога было з МЁшкам?
Ён маўчаў. І толькЁ, калЁ ўжо вячэра падыходзЁла к канцу, непрыкметна для астатнЁх Ё настаўнЁка падмЁгнуў мне з Сашкам. Гэта азначала, што мы павЁнны перад сном тайна прабрацца ў яго пакой. Вядома, нас не трэба было запрашаць двойчы. Больш таго, мы ледзьве дачакалЁся прызначанага часу.
- Ну як? - хрыплым шэптам спытаў Сашка, як толькЁ МЁшка, выглянуўшы папярэдне ў калЁдор, зачынЁў за намЁ дзверы.
- Возера, - адказаў МЁшка.
- І толькЁ?! - мы былЁ расчараваны. Пра возера мы ведалЁ Ё без яго. Нават зараз, у гэты самы момант, яно глуха шумела, лЁжучы высокЁмЁ хвалямЁ пясчаны бераг.
- Лясное.
- ЗдзЁвЁў! - Сашка нават абурыўся.
І я не разумеў, навошта было хавацца сюды, каб даведацца пра звычайную рэч.
- Па-першае, яно чорнае-чорнае, а па-другое, з'явЁлася нядаўна. ЛяснЁк казаў, недзе было землетрасенне, Ё яно з'явЁлася.
Колер - дробязь, а што побач ёсць возера, пра якое нават астатнЁя хлопцы не ведагоць, - гэта ўжо сапраўды незвычайная падзея.
- А ты не памыляешся? - не паверыў Сашка.
- СамЁ ўбачыце.
Назаўтра пасля заняткаў мы зноў былЁ на востраве. Я прапанаваў узяць лодку, але сябры не падтрымалЁ. Лодка - не для першаадкрывальнЁкаў. Для гэтай мэты найлепшае - самаробны плыт.
Нас трох для кволага МЁшкавага збудавання было замнога. Разы са два хвалЁ захлёствалЁ плыт, Ё мы аказвалЁся ў вадзе. Але ўрэшце дасягнулЁ другога берага. ВыцягнулЁ плыт на пясок Ё пайшлЁ ў лес.
Дарогу МЁшка запомнЁў добра. Праз якую гадзЁну мы ўжо былЁ ля мэты.
На першы погляд у гэтым лясным возеры нЁчога асаблЁвага не было. ВялЁзная палонка пасярэдзЁне зарослай мохам паляны. Вакол растуць кусты алешнЁку, сям-там каля берага вЁдаць шырокЁя лЁсты Ё кветкЁ гарлачыкаў. Вось толькЁ паверхня... МЁшка не памылЁўся: яна была цьмяная, быццам промнЁ святла знЁкалЁ ў ёй без астатку.
- Як сажа, - усклЁкнуў Сашка.
- А што я казаў? - узрадаваўся МЁшка.
А мне падумалася, што гэта возера падобнае на кавалак глыбокага космасу, дзе ўсё навокал чорна Ё да блЁжэйшых зорак доўгЁя гады шляху. Але я не сказаў сябрам пра гэта параўнанне. Яны былЁ ўпэўнены, што я раўнадушны да космасу. А як я мог гаварыць, што некалЁ пайду ў прастору, калЁ нават фЁзкультурай займаўся па спрошчанай праграме? Таму я нЁколЁ не марыў з хлопцамЁ ўголас пра падарожжы да зорак. Я нёс сваЁо мар/ ў сабе.
- Трэба нанесцЁ на карту, - сказаў Сашка. НяўрымслЁвая яго натура патрабавала дзейнасцЁ. - Стойце тут, я зраблю вымярэннЁ, - Ё ён пайшоў, шырока ставячы крокЁ, уздоўж азёрнага берага.
МЁшка тым часам сарыентаваўся па сонцу, каб вызначыць каардынаты возера. Напэўна, гэта была дарэмная работа. Каардынаты школы мы вызначалЁ шмат разоў - Ё ўначы па зорках, Ё ўдзень па сонцу. А адсюль да школы было кЁламетраў дзесяць прама на ўсход. Так што патрэбныя разлЁкЁ можна было зрабЁць без алоўка. Але я зноў прамаўчаў. Хай робяць як хочуць. Я ж ведаў адно: я прыйду сюды яшчэ раз, адзЁн, Ё прынясу акваланг. Я нарэшце адчую, што гэта такое - чорны Ё маўклЁвы космас.
Тым часам вярнуўся Сашка. Перыметр возера раўняўся тысячы шасцЁстам дваццацЁ крокам або прыкладна паўтара кЁламетрам. Хлопцы хутка начарцЁлЁ картаграфЁчную сетку, потым нанеслЁ на яе абрысы возера.
- Вяртаемся, - сказаў Сашка, задаволена аглядаючы сваю работу.
- Пара ўжо, - згадзЁўся МЁшка, - хутка сцямнее. Ты што, начаваць тут збЁраешся? - крыкнуў ён, убачыўшы, што я застаюся на месцы.
- Хадзем, ВЁцЁк, - падбег да мяне Сашка, - мы ж разам усё рабЁлЁ, - па-свойму зразумеў ён мой настрой.
Я засмяяўся Ё далучыўся да хлопцаў.
КалЁ праз некалькЁ дзён я сказаў, што пайду ў лес, гэта не выклЁкала нЁ ў кога пытанняў. Раз не запрашаю ў спадарожнЁкЁ каго-небудзь, значыць, так мне лепш. Мы прывыклЁ паважаць справы Ё жаданнЁ таварышаў.
Надвор'е было пахмурнае, Ё вада ў возеры здалася яшчэ больш цёмнай. Я добра плаваў Ё не баяўся нЁ глыбЁнЁ, нЁ вЁроў. А тут мне раптам стала страшнавата. Падумалася, што гэта проста багнЁстае балота, дно якога ўсцЁлае звычайны тарфяны пласт. Але менавЁта таму, што адчуў страх, няўпэўненасць, я прышпЁлЁў балоны з паветрам, надзеў маску Ё падышоў да вады. Глеба пад нагамЁ была мяккая, як дыван, - прыбярэжнае дно было пакрыта мохам. НогЁ не правальвалЁся, Ё я ўжо больш упэўнена пакрочыў далей.
Так, у чорным колеры вады было, напэўна, вЁнавата дно, бо сама вада мела зусЁм нармальны выгляд, з-пад маЁх ног Ё рук выляталЁ шматлЁкЁя празрыстыя пырскЁ. Можна было вяртацца дадому. На ўсякЁ выпадак я яшчэ прайшоў далей, каб павярнуць Ё адтуль паглядзець на неба, Ё раптам паслЁзнуўся Ё правалЁўся некуды ўнЁз. Я паспеў толькЁ ўбачыць зацягнутае хмарамЁ шэрае неба, яно чамусьцЁ вЁднелася крыху ў баку ад мяне, а яшчэ праз Ёмгненне ўсё наўкол ахутала цемра. ДзЁўна, але гэта адразу супакоЁла мяне. Цемра ж была маёй мэтай. Я паварушыў рукамЁ, адчуваючы, што цела падпарадкоўваецца мне, Ё, значыць, варта толькЁ захацець, я магу адразу вярнуцца. Да таго ж у мяне на спЁне мЁж балонаў з паветрам быў маленькЁ водаструменны рухавЁчок. На крайнЁ выпадак я мог скарыстаць яго.
Пад вадой, напэўна, была плынь. Я адчуваў, што мяне павольна цягне некуды далей. Але лЁхтарык не ўключаў: мне патрэбна была толькЁ цемра, а ўсё астатняе не мела значэння. Мне здавалася, што я зусЁм не ў вадзе, а ў прасторы. Цела было лёгкае, нЁбы бязважкае. Я мог ляжаць, распластаўшы рукЁ, даць нырца, узляцець угару. Мне падабаўся мой стан, Ё толькЁ было шкада, што вакол не вЁдно сузор'яў. Без Ёх не было сапраўднага космасу.
Але Ё цемра падманула мяне. Вочы хутка прызвычаЁлЁся, Ё тады я заўважыў, што палосы дзённага святла прабЁваюцца праз вадзяную тоўшчу Ё даходзяць сюды, выклЁкаючы да жыцця ценЁ водарасцяў Ё рыб. Аднак над галавой святла не было. Гэта азначала толькЁ адно: значная частка возера знаходзЁлася пад зямлёй.
Пакуль я раздумваў, цЁ не пара вяртацца, мяне аднесла да берага. Ён быў камянЁсты, гладкЁ, як сцяна. Памацаўшы яго рукамЁ Ё не знайшоўшы нЁчога адметнага, я адштурхнуўся Ё павярнуў назад. Але не паспеў праплысцЁ якЁх дзесяць крокаў, як зноў апынуўся на старым месцы. ЦЁ то плынь аказалася мацнейшая, чым я разлЁчваў, цЁ з напрамку збЁўся. Пад рукамЁ, здалося, была тая ж самая гладкая каменная глыба. Каб дарэмна не плутаць, прыйшлося запалЁць лЁхтар.
Абрысы навакольных прадметаў былЁ няпэўныя, хЁсткЁя. Але чым больш я ўглядаўся ў Ёх, тым мацней мяне ахоплЁвала здзЁўленне. Падводныя скалы нагадвалЁ... дом. Час Ё вада разбурылЁ яго. ЗасталЁся толькЁ рэшткЁ сцен з проймамЁ акон Ё дзвярэй.
Напэўна, затопленым аказаўся цэлы пасёлак. Побач з гэтым домам былЁ яшчэ збудаваннЁ. ТакЁя ж старыя, аблепленыя водарасцямЁ Ё ракавЁнамЁ. Час не пашкадаваў гэта былое чалавечае жытло. У дамах не засталося нЁчога з прадметаў або мэблЁ. ВЁдаць, гэта быў век, калЁ людзЁ яшчэ не ўмелЁ рабЁць сабе прылады з жалеза, а карысталЁся драўлянымЁ Ё касцяным! рэчамЁ. Гэта, праўда, не надта адпавядала архЁтэктуры збудаванняў. Але тады мне было не да грунтоўнага аналЁзу Ё вывадаў.
Я пашукаў якЁх-небудзь рэчаў - не вяртацца ж назад з пустымЁ рукамЁ, - я абходзЁў адзЁн пакой за другЁм, разграбаў глей пад нагамЁ, мацаў сцены. НЁчога не было.
Нарэшце мне надакучыла гэта блуканне, дый першы балон з паветрам апусцеў. Я рашыў вяртацца Ё проста так, у апошнЁ раз, правёў промнем лЁхтарыка па сцяне, што стаяла на маёй дарозе. Чорныя, замшэлыя каменнЁ. І раптам сярод Ёх нешта блЁснула.
Мне здалося, што гэта быў лЁсцЁк серабрыстай таполЁ, якЁх шмат расло на беразе. Ён патануў Ё зачапЁўся за каменны абломак. Яго знаходжанне тут было да таго неверагодным, што я не ўтрымаўся Ё памацаў лЁсцЁк. Ён варухнуўся, як на галЁнцы, - яго ножка якЁмсьцЁ чынам трапЁла мЁж каменняў - Ё зноў вярнуўся на сваё ранейшае месца. Але гэта быў не сапраўдны лЁсцЁк. Пальцы выразна адчулЁ метал. Было толькЁ дзЁўна, што нЁ вада, нЁ час не адбЁлЁся на гэтым метале. КолькЁ я нЁ круцЁў лЁсцЁк - не заўважыў на Ём нЁводнай плямкЁ. Такую знаходку варта было паказаць хлопцам.
Ужо бралася на вечар, калЁ я вярнуўся ў Ёнтэрнат. Як на тое, у калЁдоры носам к носу сутыкнуўся з настаўнЁкам. З Ём былЁ Сашка Ё МЁшка.
- Дзе ты прапаў? - закрычаў Сашка.
І я ўспомнЁў, што ў нас у гэты час лабараторныя заняткЁ па фЁзЁцы. Мне стала няёмка перад настаўнЁкам.
- ІдзЁ паеш, - спынЁў мяне настаўнЁк, калЁ я пачаў быў апраўдвацца, - потым раскажаш.
Я ўзлаваўся на сяброў: вось балбатуны, трэба было Ём гаварыць, дзе я! Цяпер прыйдзецца, можа, яшчэ цэлы даклад рабЁць, а я ж па сутнасцЁ нЁчога не ведаю. НЁ пра возера, нЁ пра рэшткЁ таго паселЁшча.
Але я памылЁўся. НастаўнЁк да майго расказу паставЁўся зусЁм спакойна, а выслухаўшы, сказаў:
- ІдзЁ ў лабараторыю.
ТолькЁ адышоўшы, я ўспомнЁў, што забыўся паказаць яму лЁсцЁк. Аднак не вяртацца ж назад, я Ё без таго пазнЁўся.
Сашка з МЁшкам корпалЁся ля тэлепрыёмнЁка з электроннай аўтаматычнай настройкай. Гэта была наша навЁнка. ПрыёмнЁк мог не рэагаваць на самыя моцныя сЁгналы, калЁ яны не адпавядалЁ зададзенай праграме па тэме. З мЁльёнаў перадач ён павЁнен быў выбЁраць толькЁ тую, якая нам патрэбна, МЁшка нават сумняваўся, цЁ прыме настаўнЁк па фЁзЁцы нашу работу. ТакЁ тэлепрыёмнЁк, сцвярджаў МЁшка, больш падобны на кЁбернетычнага робата. Мне ж з Сашкам такое спалучэнне прыёмнЁка Ё робата спадабалася. Праца наша падыходз'Ёла к канцу. Заставалася, уласна, адрэгуляваць блок настройкЁ. КалЁ я ўвайшоў, Сашка якраз гэтым Ё займаўся. Блок быў падключаны да прыборнага шчытка, дзе ўсе дадзеныя абагульнялЁся Ё ў выглядзе спакойнай хвалепадобнай лЁнЁЁ клалЁся на доўгую папяровую стужку асцылографа.
- Гатова? - спытаў я, нахЁлЁўшыся да СашкЁ.
- Пара... - Сашка асекся.
Я зЁрнуў на яго, потым на папяровую стужку, якая павольна паўзла, закручваючыся ў адмысловым кальцы, Ё здзЁвЁўся сам. Пяро асцылографа нЁбы кЁнулася ў дзЁкЁя скокЁ.
НекалькЁ Ёмгненняў Сашка глядзеў на паласатую змейку-стужку, потым схамянуўся Ё зЁрнуў падазрона на мяне:
- Слухай, ВЁця, ты часам не праглынуў генератар сЁгналаў?
- Скажаш...
- Не, праўда, выйдзЁ на хвЁлЁну.
Сашка ўжо злаваўся, калЁ я вярнуўся. Бо, аказваецца, гэта я дзейнЁчаў на нашы прыборы.
- Вытрасай кЁшэнЁ, - загадаў мне МЁшка. І гэтае МЁшава далучэнне да СашкЁ зусЁм збянтэжыла мяне. Я паглядзеў на аднаго, на другога Ё раптам успомнЁў пра лЁсцЁк. НЁчога Ёншага ў маЁх кЁшэнях не было.
- Вось, - працягнуў я МЁшку знаходку.
- Там? - спытаў ён, кЁўнуўшы галавой у бок акна.
- Пад вадой, з разваленай сцяны выцягнуў.
- Давай, - выхапЁў лЁсцЁк з маЁх рук Сашка, - стаўце блок.
Як яму прыйшла ў галаву думка, што лЁсцЁк выпраменьвае Ё што гэта выпраменьванне трэба паспрабаваць злавЁць тэлепрыёмнЁкам, не ведаю. У яго заўсёды ў галаве поўна самых неверагодных думак. Здаралася, за Ёх нам нават пападала. Было ж, што мы спалЁлЁ энергакабель, Ё школа некалькЁ гадзЁн сядзела без электрычнасцЁ. Або другЁм разам, паверыўшы, што Сашка адкрыў новы, тэлепатычны метад уздзеяння на жывёл, мы ўначы забралЁся ў вальер да тыгра (гэта было на экскурсЁЁ ў ІндыЁ) Ё нарабЁлЁ спалоху на ўсю акругу. Але, так цЁ Ёнакш, на гэты раз ён прыдумаў здорава.
Сашка паставЁў лЁсцЁк побач з антэнай Ё ўключыў прыёмнЁк. Электронны настройшчык адразу выбраў патрэбную хвалю. Яна была нейкая незвычайная, не ўласцЁвая нашым тэлеўстаноўкам.
- КасмЁчнага паходжання, - аж загарэўся Сашка. А мы з МЁшкам здагадалЁся, што цяпер ён нас не падпусцЁць да прыёмнЁка Ё блЁзка. Космас быў яго заказнЁкам.
Экран мЁгаў, не ажываючы, аднак, зусЁм як тады, калЁ не працуе перадатчык. Але ён працаваў. Мы гэта самЁ бачылЁ. Сашка падсунуў лЁсцЁк яшчэ блЁжэй да антэны Ё выключыў у лабараторыЁ святло.
НейкЁ час экран не мяняўся, потым у Ём нешта зварухнулася Ё... я працёр вочы. А калЁ адняў ад Ёх пальцы, на экране быў... той самы дом, якЁ я бачыў пад вадой, толькЁ цэлы.
Адлюстраванне не доўга было нерухомым. Хутка дом пачаў нЁбы адступаць на заднЁ план, адкрываючы перад сабой чысценькЁ дворык. Некаторы час ён быў пусты, потым з ценю ад плота выйшаў чалавек. ВысокЁ, стройны, хоць Ё не малады. Ён быў апрануты ў лёгкЁ зручны касцюм. Накшталт нашых сучасных спартыўных. НекалькЁ секунд чалавек моўчкЁ ўзЁраўся, нЁбы сапраўды бачыў нас, Ё нарэшце загаварыў.
ПрыёмнЁк, аднак, не перадаваў чамусьцЁ гукЁ яго голасу. Сашка круцЁў лЁсцЁк Ё так Ё гэтак - нЁчога не было чутно.
ЦЁшыню парушыў стук у дзверы.
- Гэй, вы, ноч ужо, - пачулЁ мы воклЁч дзяжурнага, - зараз выключаю святло.
- Хадзем, Саша, - МЁшка ўзяў сябра за руку, - заўтра даведаемся.
Той нехаця падпарадкаваўся.
ЦЁ трэба гаварыць, што сон доўга не мог узяць мяне. Я варочаўся на ложку, Ё карцЁны, адна неверагоднейшая за другую, стаялЁ перад маЁмЁ вачыма. Я нЁбы бачыў невядомых касманаўтаў, якЁя прыляцелЁ на Зямлю тады, калЁ наша цывЁлЁзацыя толькЁ пачыналася. Потым той чалавек мне ўяўляўся зусЁм не чужынцам, а жыхарам мЁфЁчнай Атлантыды... Я не паспеў нЁчога дадумаць да канца. ВЁдаць, дзяжурны пачуў, што я варочаюся, Ё ўключыў электраўсыпляльнЁк.
РанЁцай, ледзь развЁднела, я памчаў да СашкЁ. Ён доўга не адчыняў Ё ўсё нешта незадаволена мармытаў.
- Хутчэй ты, - зазлаваў я.
- А куды спяшацца? - Сашка нават не скрануўся з месца.
- МЁшка, ты чуеш? - закрычаў я на ўвесь калЁдор, хаця МЁшкава галава ўжо тырчала з дзвярэй суседняга пакоя.
- Давай, давай! - населЁ мы ўдвух на Сашку.
Ён нехаця сабраўся Ё паплёўся за намЁ следам.
У лабараторыЁ было цЁха Ё змрочна. МЁшка, не запальваючы святло, уключыў тэлепрыёмнЁк. Экран замЁгаў у прыцемках сотнямЁ зеленаватых Ёскарак. МЁналЁ секунды, мабыць, хвЁлЁны. Учарашняй карцЁны не было.
- Пасунь лЁсцЁк, - шапнуў я, нЁбы, сказаўшы гэта ўголас, мог спалохаць таго невядомага дыктара.
- Не трэба, - раптам сказаў Сашка, - ён ужо нЁчога не пакажа.
- Што-о!!! - мы абярнулЁся да яго.
- Я быў тут уначы... Не мог жа я спаць, як вы. Тут цывЁлЁзацыя, а вы... - напаў ён на нас з МЁшкам.
- Ну!
- Не крычы, - агрызнуўся Сашка, - самЁ праспалЁ. Я толькЁ хацеў узмацнЁць зарад гэтага жалезнага абломка, якЁ вы называеце лЁсцЁкам, Ё паклаў пад прамень тэлекамеры. Хто яго знаў, што ён зусЁм разрадзЁцца.
Не ведаю, што зрабЁлЁ б мы з Сашкам, каб не настаўнЁк. Ён пачуў наш крык Ё прыйшоў у лабараторыю.
- Ваюеце? - усмЁхнуўся настаўнЁк, Ё мы адразу астылЁ.
Ён выслухаў нас моўчкЁ, не сказаўшы нЁ слова асуджэння, быццам так Ё трэба было Сашку дзейнЁчаць. Потым сказаў:
- НЁчога страшнага не здарылася. Думайце, шукайце, можа, ВЁцеў лЁсцЁк зноў загаворыць. А няўдачы бываюць нават у выдатных даследчыкаў...
КалЁ настаўнЁк пайшоў, мы яшчэ нейкЁ час пастаялЁ, пакуль у нас з МЁшкам зусЁм не знЁкла злосць на Сашку. І тады далЁ адзЁн аднаму клятву:
- Будзем шукаць, нават калЁ на гэта спатрэбЁцца ўсё наша жыццё.
УладзЁмЁр МЁкалаевЁч ШыцЁк. ЛЁсцЁк серабрыстай таполЁ