УладзЁмЁр МЁкалаевЁч ШыцЁк. Сустрэча







Пройдзе час, з зямных касмадромаў возьмуць старт вялЁзныя зоркалёты Ё накЁруюцца да далёкЁх галактык.
Магчыма, гэта адбудзецца ўжо ў наступным стагоддзЁ, магчыма, значна пазней. Але наша мара не хоча чакаць, мы ўжо цяпер хочам ведаць, што напаткае бясстрашных астралётчыкаў у бясконцай прасторы. Аб Ёх прыгодах, лёсе Ё знаходках расказваецца ў гэтым зборнЁку фантастычных апавяданняў.


На стук адказала цЁшыня. Пасько пачакаў хвЁлЁну Ё зноў паднёс руку да дзвярэй. Але, не дацягнуўшыся да Ёх, апусцЁў. Ён уявЁў сабе высокую фЁгуру капЁтана, схЁленую над сталом, нахмураны лоб, позЁрк, затуманены болем страты, Ё адступЁў.
Іх засталося пяцёра - Пунтус Ё МарцалЁс на "Валдай" не вярнулЁся, усе тэрмЁны скончылЁся яшчэ ўчора. І тады чацвёра з экЁпажа прыйшлЁ да капЁтана Ё папрасЁлЁ паслаць Ёх на пошукЁ.
КапЁтан выслухаў Ёх Ё сказаў, што падумае. Пасько ведаў, аб чым ён будзе думаць: сЁтуацыя ж паўтарылася. КалЁ не вярнуўся Пунтус, да капЁтана яны хадзЁлЁ ўпяцёх. На пошукЁ быў пасланы МарцалЁс. І ён таксама не вярнуўся. Двое з сямЁ ды яшчэ аварыя рухавЁка - гэта ўжо бадай катастрофа. Пасько разумеў ваганнЁ капЁтана - той хацеў адрамантаваць рухавЁк Ё вярнуць "Валдай" на Зямлю. Але ён разумеў Ё Ёншае: нЁхто з Ёх, у тым лЁку Ё капЁтан, не даруе сабе, калЁ не даведаецца, што здарылася з таварышамЁ.
ВыклЁк да капЁтана прагучаў па ўнутранай сувязЁ як сЁгнал трывогЁ. Ён застаў Пасько на тым жа месцы - ля дзвярэй. Пачакаўшы секунду-другую, Пасько рашуча пераступЁў парог.
- Сядай, - не пачынаючы размовы, капЁтан паказаў на крэсла.
УвайшлЁ Ё астатнЁя члены экЁпажа.
КапЁтан узняў галаву Ё доўгЁм пЁльным позЁркам абвёў сваЁх таварышаў.
- Што будзем рабЁць? - спытаў ён.
- Шукаць!
КапЁтан у знак згоды схЁлЁў галаву. Агледзеўшы свой парадзелы экЁпаж, сказаў:
- Паедзе Пасько. - Падумаўшы, дадаў: - Ён - апошнЁ.
ТолькЁ зараз Пасько зразумеў, чаго каштавала капЁтану гэтае рашэнне. Ён неяк аж пастарэў за апошнЁя суткЁ, яго доўгая фЁгура здавалася яшчэ даўжэйшай, а вакол вачэй густой сеткай паглыбелЁ маршчынкЁ.
З каюты капЁтана ўсе выходзЁлЁ моўчкЁ. І Пасько ведаў прычыну. Кожны з Ёх аддаў бы жыццё, ратуючы таварышаў, Ё таму нЁхто не мог згадзЁцца, што ў выпадку яшчэ адной няўдачы Ём прыйдзецца вяртацца. Але яны разумелЁ Ё тое, што, прымаючы рашэнне, капЁтан браў на сябе не толькЁ вялЁкую адказнасць. Ратуючы Ёх, жывых, ён ужо нЁколЁ не зможа апраўдацца Ё перад тымЁ, мёртвымЁ, якЁя, можа, жывуць Ё чакаюць дапамогЁ, Ё перад сваЁм сумленнем.
ЗбЁраючыся ў дарогу, Пасько думаў, што, напэўна, капЁтан усё-такЁ дапусцЁў памылку. Не цяпер. А тады, калЁ адправЁў першага разведчыка - аднаго, а не двух. Магчыма, удвух яны лепш арыентавалЁся б, сустрэўшы небяспеку, што чакала Ёх у катлавЁне. КапЁтан паспадзяваўся, мабыць, на ахоўныя здольнасцЁ аўтаматаў, бо, павагаўшыся, катэгарычна сказаў, што паедзе адзЁн разведчык. Але аўтаматы, здаецца, не апраўдалЁ яго спадзяванняў.
КатлавЁна пачыналася з раўнЁны, на якой зрабЁў пасадку "Валдай". Ад карабля да яе было каля чатырохсот кЁламетраў. Сама па сабе яна не зацЁкавЁла б касманаўтаў, як Ё ўвесь Бальдар - гэта сЁняя планета, пазбаўленая атмасферы Ё якЁх-небудзь прыкмет жыцця. Для Ёх ён быў толькЁ часовай пасадачнай пляцоўкай. Але, аблятаючы Бальдар, у катлавЁне яны заўважылЁ сЁгарападобнае цела, якое вельмЁ нагадвала зямныя зоркалёты ранняй касмЁчнай эпохЁ.
Пасько выехаў на ўсюдыходзе, калЁ яшчэ была ноч.
Электронны вадзЁцель вёў усюдыход плаўна, амаль без штуршкоў. Нават здавалася, што наогул няма нЁякага руху. І тады Пасько, паглядаючы на яркЁя аднастайныя зоркЁ чужога неба, уяўляў сябе ў кабЁне касмЁчнага карабля, якЁ згубЁўся ў бясконцай прасторы. ВыбЁраючы зручную дарогу, электронны вадзЁцель рабЁў паварот, усюдыход уздрыгваў, Ё тады Пасько вяртаўся да думак аб сваЁм становЁшчы.
Ён не баяўся. Яму толькЁ хацелася хутчэй разабрацца, што ж усё-такЁ здарылася з таварышамЁ.
Перад выездам ён разам з капЁтанам яшчэ раз прагледзеў здымкЁ катлавЁны. Усё тое ж самае: у непрыступных скалЁстых гарах, навЁслых над абрывам, узвышаўся блЁскучы сЁгарападобны прадмет з купалам наверсе.
- Думаеш, зямны? - спытаў тады Пасько.
- Хутчэй за ўсё, - адказаў капЁтан. - Падабенства вялЁкае.
Пасько здалося, што ён хацеў нешта сказаць яшчэ, але не сказаў Ё, развЁтваючыся, толькЁ кЁўнуў галавой.
ВяршынЁ гор святлелЁ - пачынаўся дзень. А тут, у катлавЁне, беспрасветная цемра на кожным метры яшчэ супрацЁўлялася халодным праменням ранЁшняга бальдаравага сонца, якЁя нЁбы сцякалЁ з гор.
Серабрысты купал быў на ранейшым месцы, вытыркаючыся з-за кальца скалЁстых пЁкаў. Ад увахода ў катлавЁну да гэтага купала заставалася кЁламетраў пяць. Пасько навёў тэлеўстаноўку. На экране ружовымЁ ЁскрамЁ ўспыхнулЁ скалы Ё сярод Ёх - купал. Нерухомы, як манумент, як помнЁк. Пасько падумаў, што, напэўна, Ё яго сябрам гэты зоркалёт здаваўся своеасаблЁвым помнЁкам узлёту чалавечага розуму. І раптам першае сумненне, яшчэ няяснае Ё слабае, варухнулася ў яго галаве, пасеяўшы ў сэрцы трывогу.
Далей дарогЁ не было, бо побач стаялЁ яшчэ два ўсюдыходы, пакЁнутыя тут Пунтусам Ё МарцалЁсам. Пасько выключыў рухавЁк, зразумеўшы, што далей давядзецца ЁсцЁ пехатой.
Перш чым пайсцЁ, ён зноў паглядзеў на купал. МалюнкЁ падобных зоркалётаў ён помнЁў з падручнЁкаў, па якЁх некалЁ вучыўся ў штурманскай школе. Гэта, несумненна, быў зоркалёт, пабудаваны на ЗямлЁ. Адна з першых мадэлей, здольная развЁваць субсветавую хуткасць, пабудаваная амаль дзвесце гадоў назад. Дзвесце гадоў! Халодныя мурашкЁ пабеглЁ ў Пасько па спЁне. Ён нЁбы дакрануўся да сЁвой мЁнуўшчыны, якая выпадкова прыадкрыла перад Ём адну са сваЁх трагЁчных старонак.
Першым жаданнем было кЁнуцца да знаходкЁ. Ён ужо быў зрабЁў некалькЁ крокаў, але авалодаў сабой Ё спынЁўся. Гэты ж самы купал бачылЁ Ё Пунтус з МарцалЁсам. Яны, мабыць, таксама адразу ж кЁнулЁся да зоркалёта, не радзЁраваўшы папярэдне на "Валдай". Чаму? АдзЁн з Ёх быў пЁлот, другЁ - Ёнжынер. Яны, вЁдаць, пазналЁ зоркалёт, можа, нават нешта аб Ём ведалЁ Ё не палЁчылЁ патрэбным паведамЁць капЁтану. Што яны ведалЁ пра зоркалёт?
Пасько вярнуўся да машыны, закадзЁраваў пытанне Ё, стрэлЁўшы ракетай, якая вынесла ўгару зонд-антэну, перадаў дэпешу на "Валдай". Адказ-радыёЁмпульс прыйшоў роўна праз тры хвЁлЁны. А яшчэ праз пятнаццаць секунд Пасько прачытаў: "Зоркалёт сЁстэмы КЗСХ. Два не вярнулЁся адпаведна 186 Ё 172 гады назад. Першы ляцеў да Альфы Цэнтаўра, другЁ - да СЁрыуса".
Гэтыя звесткЁ не вельмЁ праяснЁлЁ абстаноўку. Тое, што зоркалёт не вярнуўся на Зямлю, вЁдавочна Ё так. Трэба было спадзявацца толькЁ на сябе. І Пасько зноў пачаў думаць, што ж рабЁлЁ яго таварышы далей. Хутчэй за ўсё, пазнаўшы зямны зоркалёт, яны паспяшалЁся дайсцЁ да яго. Гэта зусЁм зразумелы парыў, але Ёменна ў Ём, магчыма, Ё таЁлася сама небяспека.
Горы, стромкЁя Ё велЁчна спакойныя, высачэзнай сцяной дыбЁлЁся на тым баку катлавЁны. НЁ Пунтус, нЁ МарцалЁс не паспелЁ б да Ёх нават дабрацца за такЁ час, ды ў гэтым не было патрэбы. Іх шлях, безумоўна, ляжаў да зоркалёта - праз плато, пасечанае скаламЁ Ё расколЁнамЁ. ТолькЁ тут Ёх Ё трэба шукаць.
УзвалЁўшы на плечы скрынку з радыёперадатчыкам Ё запасам зондаў-антэн Ё прычапЁўшы да пояса плазменны нож, якЁ пры выпадку мог паслужыць Ё зброяй, Пасько з лакатарным шукальнЁкам у руках рушыў напрасткЁ праз плато да цяснЁны.
На нейкЁ час серабрысты купал знЁк з вачэй, заслонены каменным эскарпам. Пасько апынуўся ў цемры, прыцЁшыў хаду Ё з зайздрасцю глядзеў на ружовыя вяршынЁ. ЛЁхтар даваў мала карысцЁ, ён асвятляў толькЁ маленькЁ кружочак пад нагамЁ. Пасько падумаў, што, можа, недзе побач, у якой-небудзь расколЁне Ё знайшлЁ свой апошнЁ прытулак яго таварышы, спяшаючыся, як Ё ён, да зоркалёта.
Нарэшце святло пранЁкла Ё ў цяснЁну. Наўкола ўсё заЁскрылася мЁрыядамЁ кропелек-вясёлак. Пасько аж зажмурыўся. КалЁ яго вочы пад акулярамЁ светафЁльтраў прывыклЁ да яркага святла, ён узабраўся на блЁжэйшы выступ Ё ўважлЁва агледзеў наваколле. Таварышы маглЁ ЁсцЁ толькЁ гэтым шляхам, бо абочыны былЁ зусЁм непраходныя. Але нЁшто яму не нагадвала, што тут калЁ-небудзь праходзЁў чалавек, - нЁкЁм не кранутая цалЁна, маўклЁвыя суровыя каменнЁ...
Пасько пералЁчыў запас зондаў-антэн Ё, падумаўшы, паслаў на базу сЁгнал: "НЁчога новага". Атрымаўшы адказ, уздыхнуў Ё пайшоў далей.
Зоркалёт адкрыўся раптоўна, як толькЁ цяснЁна перайшла ў катлавЁну. Да яго заставалася метраў шэсцьсот, бадай, яшчэ больш няроўнага Ё небяспечнага шляху. Пасько не адрываючыся глядзеў на горды профЁль зоркалёта, што схЁлЁўся вунь там, над безданню, Ё, нават нахЁлены, захаваў ЁмклЁвасць сваЁх лЁнЁй. Якая прыгажосць! Пасько мЁмаволЁ захапляўся тварэннем чалавечага генЁя Ё адчуваў, як раптоўны прыступ тугЁ сцЁскае сэрца.
Зоркалёт выглядаў як жывы, але смяртэльн'а паранены асЁлак. БлЁскучая металЁчная абшыўка там-сям не вытрымала выпрабаванняў прасторы - чужая атмасфера, метэарыты пакЁнулЁ свае адбЁткЁ на яго некалЁ люстраной паверхнЁ.
Пасько перабраўся на суседнюю скалу, панарама агляду павялЁчылася. Зоркалёт стаў бачны амаль да кЁля. І Пасько заўважыў тое, што дагэтуль было схавана ад яго Ё што ўразЁла яго да глыбЁнЁ душы. Вузкая трэшчына чорнай змяёй паўзла па корпусе знЁзу ледзь не да палавЁны цела карабля. Гэта, напэўна, Ё азначала катастрофу. Мо даўнюю, а мо Ё зусЁм нядаўнюю.
Зноў яго першым парывам было бегчы як найхутчэй да карабля. І зноў Пасько прымусЁў сябе стрымацца. Пунтус Ё МарцалЁс нЁбы стаялЁ перад яго вачыма. Ён падумаў, што тыя, напэўна, пабеглЁ да яго напрасткЁ. Гэта было лагЁчна. Але яны не ведалЁ, што не вернуцца. А ён гэта ведаў Ё абавязан быў узважваць кожны крок.
Пасько прысеў на камень, зменшыў напружанне электрычнага ацяпляльнЁка ў скафандры. Свежы струмень халоднага кЁслароду абсушыў спацелы лоб, стала крыху лягчэй. Пасько пачаў думаць больш разважлЁва. Ён дапускаў, што з абодвума яго таварышамЁ магло здарыцца выпадковае няшчасце. Аднак Ёх рацыЁ, забяспечаныя моцным ахоўным панцырам, маючы аўтаномнае энергетычнае жыўленне, павЁнны дзейнЁчаць яшчэ некалькЁ соцень гадзЁн. Хваля - вядомая. Такая ж, як Ё ў яго. І на ёй цяпер няма нЁводнага гуку. Няўжо нешта затрымлЁвае хвалЁ?
У Пасько былЁ дзве магчымасцЁ, каб распачаць пошукЁ. Адна, больш пэўная, - пайсцЁ да зоркалёта, другая - агледзець мясцовасць вакол карабля. Ён быў упэўнены, што з зоркалёта пачыналЁ таварышы, прынамсЁ, адзЁн з Ёх, хутчэй за ўсё Пунтус, першы. Пунтус не вярнуўся. Гэта павЁнна было насцярожыць МарцалЁса, Ё той, асцерагаючыся чагосьцЁ невядомага Ё небяспечнага, напэўна, не пайшоў напрасткЁ, а выбраў кружны шлях - больш доўгЁ Ё больш пэўны. І таксама не вярнуўся. Значыць, любая дарога хавае роўную долю пагрозы. Пасько ўздыхнуў Ё пайшоў напрасткЁ.
Нялёгка было заўважыць сляды каго-небудзь з касманаўтаў у гэтым каменным гушчары. ПозЁрк мЁмаволЁ накЁраваўся ў бок горнага хрыбта. Зараз пад яркЁмЁ праменнямЁ ён здаваўся намнога прыгажэйшым, чым тады, калЁ яго Пасько бачыў з раўнЁны. У беспаветраным асяроддзЁ скалы былЁ на дзЁва рэльефныя, без паўценяў, афарбаваныя ў дзЁвосныя колеры. Любуючыся ЁмЁ, Пасько, аднак, не забываў, што за гэтым хараством таЁлася нешта яшчэ, Ё пра гэта ён не меў права забывацца.
Да зоркалёта было недалёка. Каб не бачыць трэшчыны ў корпусе, якая напамЁнала аб аварыЁ, Пасько крыху збочыў улева. Адсюль карабель здаваўся амаль цэлым, гатовым да скачка ў бязмежныя прасторы Сусвету. Пасько закрочыў хутчэй, нЁбы Ё сапраўды баяўся спазнЁцца на старт.
Каменныя нагрувашчваннЁ сустракалЁся ўсё часцей, пераходзЁлЁ ў суцэльныя завалы. Па выступах у скалах, штохвЁлЁнна саслЁзгваючы нагамЁ, ён ледзь узабраўся на вяршыню каменнай грады. Аддыхаўшыся, асцярожна высунуў галаву Ё не ўтрымаўся, падхапЁўся. ЗусЁм недалёка, тулячыся да падножжа высокага ўцёса, нЁбы хаваючыся, ляжаў чалавек, апрануты ў скафандр. Пасько бачыў толькЁ яго ногЁ.
Не выбЁраючы дарогЁ, Пасько скацЁўся ўнЁз Ё падбег да чалавека. Гэта быў МарцалЁс. Як жывы, хаця шлем яго быў адкЁнуты. Пасько павярнуў таварыша на спЁну. На твары, у шырока расплюшчаных вачах МарцалЁса застылЁ боль, раптоўны спалох Ё яшчэ штосьцЁ такое, чаго нЁяк нельга было зразумець. На целе нЁякЁх слядоў, якЁя маглЁ б растлумачыць, чаму адкЁнуты шлем.
Зняможаны, Пасько прыхЁлЁўся да скалы. Тысячы пытанняў блЁскавЁцамЁ працЁналЁ мозг. АтрымлЁвалася нешта неверагоднае: спачатку МарцалЁс памёр, а потым узяў Ё адкЁнуў шлем Ё тым самым аўтаматычна выключыў рацыю. Але гэтага, безумоўна, ён сам зрабЁць не мог. Тады - хто?
ТолькЁ цяпер Пасько звярнуў увагу на запасныя кЁслародныя балоны, якЁя ляжалЁ побач з МарцалЁсам. Яны былЁ з адкручанымЁ венцЁлямЁ - без газу. Падобна на тое, што некаму спатрэбЁўся кЁсларод, Ё ён перагнаў яго па шлангу ў другЁя балоны.
Думка апалЁла Пасько, напалохала неверагоднасцю. Ён гнаў яе прэч, а яна лезла ў галаву, вырастаючы, засланяючы сабой усё астатняе. Пунтус пайшоў раней на цэлыя суткЁ. Яго кЁсларод ужо скончыўся. Пунтус?! Пасько аж зубамЁ заскрыгатаў ад злосцЁ на сябе. Як ён мог хоць на Ёмгненне дапусцЁць такое? ХЁба Пунтус, з якЁм пройдзена столькЁ касмЁчных шляхоў, яго сябар, якЁ заўсёды падстаўляў плячо дапамогЁ таварышу, мог рашыцца на гэта? А калЁ не ён, то хто? Іх тут было толькЁ двое - МарцалЁс Ё Пунтус. Адчуваючы, што хутка Ё ён заблытаецца ў гэтай д'ябальшчыне, якая навалЁлася на яго, Пасько прысеў каля цела МарцалЁса, пастараўся засяродзЁць думку на ўбачаным.
Надзея, з якой ён адпраўляўся на пошукЁ таварышаў, зменшылася напалавЁну. АдзЁн загЁнуў. А другЁ, магчыма, яшчэ жывы. Можа, ён, Пунтус, натрапЁўшы на труп МарцалЁса, забраў яго поўныя балоны Ё цяпер недзе блЁзка, побач Ё чакае дапамогЁ? Пасько зноў вылаяў сябе: як гэта не прыйшло яму ў галаву раней? Ён нават закрычаў: "ПунтусІ Пунтус!"
У шлемафоне ў адказ не пачулася нЁ гуку. Гэта трохЁ ахаладзЁла ўзбуджанага Пасько. Ён пастаяў хвЁлЁну над целам таварыша, потым, каб не згубЁць гэтае месца, паставЁў на скалу пусты кЁслародны балон Ё пайшоў далей.
Дзень увабраўся ў сЁлу. Сонца свяцЁла ярка Ё, напэўна, горача, бо там-сям трэскалЁся скалы, бязгучна апаўзаючы ўнЁз па стромкЁх схЁлах цяснЁны. Пасько Ёшоў асцярожна, стрымлЁваючы ўвесь час жаданне пераскочыць цераз расколЁны, якЁя адна за адной траплялЁся на яго шляху. Яны здавалЁся вузкЁмЁ, той край блЁзкЁм. А кЁнеш камень, каб праверыць, Ё толькЁ тады зразумееш сапраўдную адлегласць Ё глыбЁню - у беспаветранай прасторы ўсё выглядала падманлЁвым.
Хутка зноў паказаўся корпус зоркалёта, да часу схаваны гарой. Сам не ведаючы чаму, Пасько насцярожыўся. Потым здагадаўся - МарцалЁс ляжаў тварам да зоркалёта.
З таго месца, дзе стаяў Пасько, можна было апусцЁцца ўнЁз у далЁну, якой заканчвалася катлавЁна. Можна было дабрацца таксама Ё да зоркалёта, да якога вёў вузеньк! карнЁз, навЁслы над бяздоннем. Пасько ўжо вырашыў ЁсцЁ па карнЁзу, як раптам заўважыў, быццам на зацененым баку ўспыхнуў Ё адразу згас слабы агеньчык. Пасько паморгаў вачыма, баючыся, што гэта яму здалося, Ё палез унЁз.
Ён быў упэўнены, што Пунтус там, Ё не вельмЁ сачыў за дарогай. І толькЁ азЁрнуўшыся, спынЁўся як укапаны. Пад скалой, на якой узвышаўся зоркалёт, ляжаў Пунтус. Ён быццам аступЁўся Ё пакацЁўся, затрымаўшыся на момант на вострых каменнях. Але... І ў яго быў адкЁнуты гермашлем, як у МарцалЁса.
Пасько ахапЁў жах. Усё, што ён убачыў тут, было падобна на нейкую страшэнную казку. АпошнЁя сумненнЁ знЁклЁ: побач з зоркалётам павЁнен быць нехта трэцЁ. І, нЁбы пацвярджаючы яго думку, прыёмнЁк, аўтаматычна настроЁўшыся, выхапЁў з цЁшынЁ ўрывак фразы - невыразнае мармытанне. Голас быў бясстрасны, як нежывы.
Пасько паслухаў яшчэ Ё з палёгкай уздыхнуў: робат. Усё тлумачылася вельмЁ проста. Аўтаматы надоўга перажылЁ экЁпаж Ё прывялЁ зоркалёт на гэтую планету - яна трапЁлася на Ёх шляху выпадкова. ЗапраграмЁраваныя на дзеянне, робаты пакЁнулЁ карабель Ё разбрылЁся. АдзЁн з Ёх уцалеў да гэтага часу. ТолькЁ, вЁдаць, нешта ў Ём сапсавалася, бо, спачатку забЁўшы людзей, ён потым спрабаваў дапамагчы Ём Ё зрываў з Ёх гермашлемы, пускаў у твар струмень кЁслароду.
У галаве Пасько варухнулася думка - цЁ не вярнуцца назад? Агледзець зоркалёт - Ё на базу. А сапсаваны робат хай ужо дажывае свой век тут, у каменнай пустынЁ. Гэта было б самым простым Ё лёгкЁм, але Пасько ўсё жыццё баяўся Ёменна такЁх рашэнняў.
Тым часам робат зноў даў аб сабе знаць. Яго голас прагучаў амаль выразна. ВЁдаць, ён быў ужо недзе побач. Пасько пазнаў англЁйскую мову, яму здалося, ён нават разабраў два знаёмыя словы: "...знайду цябе..." Ён не быў да канца ўпэўнены, што гэта Ёменна так. Але ж яму трэба было гаварыць зараз з робатам, якому не крыкнеш: "Што за сЁстэма аптымЁзатараў у тваЁм мозгу?" І Пасько, пакапаўшыся ў сваЁх небагатых моўных запасах, знайшоў толькЁ:
- Хэллоў, фрэнд!
Мармытанне сцЁхла, быццам робат прыслухоўваўся ц! гадаў, хто б гэта мог яго аклЁкнуць. І раптам, раздзЁраючы вушы, у шлемафоне загрукатала:
- Га-га-га! Пачвара!
Азадачаны Пасько не адразу знайшоўся Ё толькЁ пасля замЁнкЁ вымавЁў:
- Робат, я чалавек! Ча-ла-век!
- Хэллоў, стары! І даўно?
- Што даўно?.. - Пасько разгубЁўся зноў.
- Гэта самае... Чалавек... Чалавек!.. Га-га-га!
Пасько падумаў, што робат зусЁм сапсаваны, Ё асцярожна выглянуў з-за каменя. Робата ён убачыў адразу. Убачыў яго Ё робат, бо Ёмгненна ўскЁнуў руку. БлЁснула маланка, Ё Пасько адчуў, як па скафандру забарабанЁлЁ каменныя асколкЁ. Ад нечаканасцЁ ён падаўся наперад Ё, страцЁўшы раўнавагу, распластаўся на адкрытай тэрасе.
Да робата было метраў пяцьдзесят. не больш. Ён стаяў спакойны, трохЁ заклапочаны Ё вельмЁ ўважлЁва разглядаў пЁсталет, з якога Ёмгненне назад вылецеў смертаносны зарад. Побач з магутнай скалой ён выглядаў нЁкчэмным, нават бездапаможным. Пасько цЁхенька, каб не заўважыў робат, выпростваў руку з плазменным нажом. Рызыкаваць больш не хацелася. Пасько вырашыў секануць гэтага механЁчнага разбойнЁка па руках.
Робат, пакруцЁўшы пЁсталет, прывычным рухам засунуў яго ў кабуру Ё павярнуўся да Пасько. Пасько зЁрнуў Ё пахаладзеў ад жаху. Праз пластык на яго глядзелЁ... жывыя вочы. Пастаяўшы з хвЁлЁну, нЁбы ў роздуме, робат зрабЁў крок, другЁ...
Пасько ляжаў Ё думаў, што яму рабЁць, бо нацЁснуць кнопку нажа ён ужо чамусьцЁ не адважваўся. А робат, прабегшы трохЁ, раптам заскакаў на адной назе, выкрыкваючы нешта незразумелае. Потым, крутануўшыся, сарваў шлем скафандра...
Пасько закрычаў. Гэта быў... чалавек. БлЁснулЁ Ё замерлЁ, ашклянеўшы, вар'яцкЁя вочы. Галава некалькЁ разоў сутаргава перасмыкнулася, адкрыты рот хапаў яшчэ пустату, а ногЁ падкасЁлЁся, Ё тулава асунулася ўнЁз. Пасько не паспеў нават падхапЁцца, як усё скончылася.
Ён загЁнуў, забраўшы з сабой тайну гЁбелЁ Пунтуса Ё МарцалЁса. ЗагЁнуў бессэнсоўна, хаця Ё перажыў, дзякуючы субсветавой хуткасцЁ зоркалёта, сваю эпоху. Яго смерць з'явЁлася завяршэннем яго вар'яцтва. Хутчэй за ўсё з каманды таго карабля ён быў апошнЁм. Пасько дапускаў, што чалавек, страцЁўшы надзею вярнуцца на Зямлю, можа звар'яцець. Але чаму вар'яцтва набыло такЁя чалавеканенавЁснЁцкЁя, крыважэрныя формы? Пасько адчуваў, што не зможа вярнуцца на базу, не высветлЁўшы гэтай акалЁчнасцЁ.
Накрыўка ўваходнага люка зоркалёта была адкЁнута - яшчэ адно сведчанне гЁбелЁ экЁпажа. Пасько па трапе падняўся ў дэзакамеру. ПераступЁўшы парог, ён апынуўся ў цёмнай кабЁне. Пастаяў, нЁбы праходзЁў там дэзЁнфекцыго, вобмацкам знайшоў дзверцы Ё перабраўся ў калЁдор. Аварыйная электрастанцыя, напэўна, ужо таксама не працавала. У калЁдоры цемра здавалася яшчэ гусцейшай. Пасько пасвяцЁў лЁхтарыкам. ВузкЁ, доўгЁ калЁдор нахЁленага зоркалёта крута падымаўся ўгару.
Трымаючыся за парэнчы, Пасько зрабЁў крок Ё спынЁўся. Яму здалося, што ўся шматтонная аграмадзЁна зоркалёта быццам зацЁскала яго шэрымЁ металЁчнымЁ сценамЁ.
Святло лЁхтара выхоплЁвала з цемры дзверы кают, якЁя цягнулЁся ўздоўж калЁдора. Пасько прайшоў да рубкЁ ў самым носе карабля, адкрываючы адну за другой каюты Ё не адважваючыся заходзЁць у Ёх.
Дзверы рубкЁ былЁ зачынены. Гэта яго здзЁвЁла. Падумаўшы крыху, ён падняў плазменны нож.
Чырванаватая нЁтачка быццам абматала ручку дзвярэй, варухнулася Ё прапала. Аўтаматычны запор бясшумна вывалЁўся на падлогу, слЁзгануў па назе Ё пакацЁўся ўнЁз, мЁгаючы апалЁнай. Пасько нацЁснуў на створкЁ Ё ўвайшоў у рубку. ІлюмЁнатары былЁ занавешаны няшчыльна. ВузкЁя палоскЁ святла лЁлЁся ў памяшканне, ствараючы ўражанне, што ўсе прадметы навокал пярэстыя. Пасько адсунуў фЁранкЁ. У рубцы пасвятлела, на яго патыхнула запусценнем.
У кутку ляжаў на крэсле скамечаны свЁтэр. На стале Ё пад сталом былЁ раскЁданы плёнкЁ, карты, з ЁмЁ побач - кансервавыя бляшанкЁ, нейкая ежа... Ходавая рубка, напэўна, была апошнЁм прыстанЁшчам апошняга члена экЁпажа.
КароткЁ сЁгнал напомнЁў, што ў балонах засталося роўна палавЁна кЁслароду. Гэта вярнула Пасько да рэчаЁснасцЁ. Досыць сузЁрання! Трэба дзейнЁчаць, Ё ён падышоў да пульта. ТолькЁ тут яшчэ цеплЁлася жыццё, самастойнае, незалежнае ад былых гаспадароў. МЁгцелЁ рознакаляровыя Ёндыкатары, дрыжалЁ стрэлкЁ на асветленых цыферблатах, жывячыся з нейкай крынЁцы энергЁЁ. І не было Ём нЁякай справы да таго, што ўжо нЁхто не паверне стартавы тумблер, не прагучыць па ўсяму зоркалёту прызыўны загад: "Гатоўнасць нумар адзЁн".
Перад пультам два крэслы - пЁлота Ё штурмана. Пасько сеў на штурманскае. У Ём яму здалося больш прывычна, ён нават памацаў некаторыя кнопкЁ, нЁбы там у сябе на "ВалдаЁ". Хутчэй выпадкова, чым па натрэнЁраванасцЁ, трапЁў пальцам на патрэбную кнопку. ШтурманскЁ экран раптам засвяцЁўся. НекалькЁ секунд на Ём чарнела нерухомае неба Бальдара, знаёмае Пасько па нядаўнЁх назЁраннях, потым паплыло, быццам зоркалёт зрушыўся з месца. Адно за другЁм на экране ўзнЁкалЁ невядомыя сузор'Ё, праз якЁя цягнулася тонкая сЁняватая лЁнЁя з мЁнЁяцюрным зоркалётам на канцы. Па яго руху Пасько здагадаўся, што кадры з трасай палёту плывуць у адваротным парадку. Цяпер гэта не мела Ёстотнага значэння. Шлях можна было прасачыць.
Зоркалёт нЁдзе не рабЁў пасадкЁ, ТолькЁ зусЁм нямнога не даляцеўшы да сЁстэмы СЁрыуса, ён на нейкЁ час спынЁўся Ё чамусьцЁ павярнуў назад. Напэўна, здарылася нешта непрадбачанае, калЁ каманда прыняла такое рашэнне, не выканаўшы задання. Пасько стаў шукаць вахценны дзённЁк - можа, ён растлумачыць прычыну.
ГуказапЁсы назЁранняў дзяжурных ён знайшоў у невялЁкай скрынцы з палЁцамЁ, уманцЁраванай у сцяну побач з пультам. ДзённЁк быў звычайны, падобны на тыя, якЁя здаўна вялЁ на марскЁх, а потым Ё на касмЁчных караблях. Дата. Каардынаты. ПаказаннЁ прыбораў. І нЁводнага слова, якое выказвала б эмоцыЁ або давала якую-небудзь ацэнку падзеям.
Павольна круцЁўся дыск, на розныя галасы паведамляючы амаль адно Ё тое ж. Пасько слухаў, паступова трацячы ўважлЁвасць пад уплывам безлЁчы абстрактных для яго лЁчбаў Ё кодаў. І раптам адна фраза вярнула яго да рэчаЁснасцЁ. У шлемафоне, падключаным да гуказдымальнЁка, пачулася нешта новае: "Памёр Майкл. Цяпер нас толькЁ трое".
У голасе адчувалася разгубленасць. Пасько паскорыў рух дыска. Праз трыццаць запЁсаў зноў: "Здаравяк Бент, непахЁсны Бент не прачнуўся. Не разумею". Пасько стала не па сабе: столькЁ адчаю было ў гэтых словах. А пазней той самы касманаўт зазначыў: "НепакоЁць Ральф. Чаму на планетах павЁнны быць пачвары ў вобразе чалавека?.. А дадому так далёка".
ВЁдаць, аўтар запЁсу быў моцны чалавек. Да канца плёнкЁ Пасько не пачуў больш нЁводнай скаргЁ. І гэтага моцнага чалавека, мабыць, таксама не стала. ЗапЁс абарваўся, нЁчога не паведамЁўшы пра пасадку. Значыць, выжыў толькЁ Ральф, той самы звар'яцелы Ральф?
Пасько ўявЁў сябе на месцы Бента Ё таго, другога, што застаўся з Ральфам сам-насам, Ё скалануўся. Няўжо Ёх таксама напаткаў лёс Пунтуса Ё МарцалЁса? Ён паклаў на месца плёнку, зачынЁў скрынку Ё, кЁнуўшы апошнЁ позЁрк на пульт, выйшаў з рубкЁ. Адчуваў, што больш ужо нЁколЁ не зможа вярнуцца сюды. Такое вЁдовЁшча яму не пад сЁлу. Але перш чым назаўсёды развЁтацца з караблём, ён павЁнен быў пайсцЁ яшчэ на адно выпрабаванне - наведаць каюту Ральфа. Ён не хацеў верыць, што космас можа давесцЁ чалавека да такога стану, Ё пераканаць сябе ў гэтым яму было надзвычай важна.
Знайшоўшы замкнёную каюту, Пасько спынЁўся, упэўнены, што гэта Ёменна Ё ёсць жыллё Ральфа. НевялЁчкае памяшканне было захламлена. На падлозе кучай ляжалЁ старыя скафандры, пустыя балоны з-пад кЁслароду, свЁтэры касманаўтаў. Быццам Ральф нацягаў Ёх сюды з усЁх кают. Пасько прайшоў да стала - ён, гэты стол, бадай, з усяго Ё заслугоўваў тут увагЁ. Гэта нават быў не стол - масЁўны, стальны, ён больш нагадваў сейф. Пасько пацЁснуў плячыма, якЁ ж рэальны сэнс у такЁм сховЁшчы на касмЁчным караблЁ, дзе жыццё кожнага чалавека адкрыта перад другЁмЁ? І ўсё-такЁ паводзЁны Ральфа выяўлялЁ адсутнасць цвярозага сэнсу. Можа, памЁж ЁмЁ была сувязь? Пасько паспрабаваў адкрыць сейф. Дзверцы не паддавалЁся. Ключоў таксама нЁдзе не было. ВЁдаць, Ральф трымаў Ёх пры сабе. Пасько паласнуў па стальной сценцы сейфа плазменным промнем.
Сейф адкрыўся. У левай тумбе ляжалЁ плёнкЁ мЁкрафЁльмаў. КасмЁчныя войны, сустрэчы з пачварамЁ на Ёншых планетах, нашэсцЁ чужынцаў на Зямлю. Чытаючы гэтыя назвы, Пасько скрывЁўся, быццам узяў у рот нешта агЁднае. А некалЁ ж людзЁ ўсур'ёз ставЁлЁ такЁя фЁльмы. Але прычынай вар'яцтва яны наўрад цЁ маглЁ стаць, нават калЁ б Ральф глядзеў Ёх дзень пры днЁ. Ды наўрад цЁ для Ёх захоўвання ўстанаўлЁвалЁ на зоркалёце сейф.
Ля самага верху правай тумбы стала-сейфа Пасько выпадкова намацаў невялЁкую кнопку. НацЁснуў Ё адчуў, што аднекуль з глыбЁнЁ тумбы высоўваецца невялЁкая шуфляда. Ён накЁраваў на яе прамень святла Ё ад здзЁўлення ледзь не выпусцЁў лЁхтар. У шуфлядзе ляжаў пЁсталет. ДаўнЁ, такЁ цяпер на ЗямлЁ сустрэнеш хЁба ў музеЁ: бясшумны, здольны страляць хЁмЁчнымЁ кулямЁ. Гэтыя кулЁ, трапЁўшы ў ахвяру, выклЁкалЁ Ёмгненную смерць, не пакЁдаючы, аднак, слядоў забойства. ЦЁ не пасля такой кулЁ не прачнуўся Бент? Інакш навошта было хаваць гэты пЁсталет ад вачэй экЁпажа?
Пасько пакорпаўся ў паперах, накЁданых у шуфлядку, Ё раптам яму ў рукЁ трапЁлася невялЁчкая кнЁжачка, пасведчанне, з выцЁснутымЁ на вокладцы залацЁстымЁ лЁтарамЁ: "Служба бяспекЁ".
Пра тую пару, калЁ гэты зоркалёт стартаваў у прастору, Пасько ведаў толькЁ па кнЁгах. Многае ў паводзЁнах людзей таго часу яму здавалася дзЁўным, невытлумачальным. І вось ён нЁбы сутыкнуўся з самой гЁсторыяй, неразумнай, дзЁкай. Яму стала балюча Ё крыўдна за тых людзей, што рыхтавалЁ ў дарогу "Тэхас". Іх мары былЁ светлымЁ, шчырымЁ, Ё не Ёх вЁна, што вынЁк атрымаўся такЁ жахлЁвы. БылЁ тады, вЁдаць, яшчэ сЁлы, якЁя хацелЁ спынЁць новае ў жыццЁ. Яны не давяралЁ экЁпажу, яны хацелЁ ад гэтай экспедыцыЁ мець нейкЁя свае асобыя выгоды. Таму Ё паслалЁ з зоркалётам свайго стаўленЁка, даручыўшы, вЁдаць, яму сачыць за ўсЁмЁ дзеяннямЁ экЁпажа.
За час блуканняў у Сусвеце, бо "Тэхас" чамусьцЁ, павярнуўшы ад СЁрыуса, абмЁнуў Зямлю Ё апынуўся ледзь не ў процЁлеглым баку прасторы, нешта парушылася ў псЁхЁцы надзеленага асобымЁ паўнамоцтвамЁ Ральфа. Ён паставЁў сябе над усЁмЁ, Ё вось вынЁк...
Пасько адчуў сябе разгубленым, знясЁленым. Напэўна, Ё Пунтус з МарцалЁсам таксама не чакалЁ нЁчога дрэннага, не ведаючы пра атручаную псЁхЁку Ральфа.
Пасько выйшаў з зоркалёта. Яму хацелася як мага хутчэй бегчы адсюль. Але ён яшчэ знайшоў у сабе сЁлы, каб наладзЁць аўтаматычны запор у выхадным люку. І толькЁ адчуўшы, як уздрыгнуў пад рукой замок, уздыхнуў з палёгкай. Ён яшчэ пахаваў сваЁх мёртвых таварышаў. Павагаўшыся, завалЁў каменнямЁ Ё цела Ральфа.
КапЁтан, як Ё перад адпраўкай Пасько, сядзеў за сталом, стомлены, з яшчэ больш суровым выразам твару. Ён доўга маўчаў, быццам раздумваў - пытаць цЁ не? Пасько сам сказаў:
- Абвал...
- А зоркалёт?
Адвёўшы вочы ўбок, Пасько адказаў:
- ЗагЁнулЁ ўсе. - Пасля паўзы дадаў: - Пасадку зрабЁлЁ аўтаматы. Дзюзавая частка разбЁта.
КапЁтан паглядзеў на яго, чакаючы, цЁ не дадасць ён што яшчэ. Не дачакаўшыся, цЁха параЁў:
- ІдзЁ адпачнЁ. Заўтра старт...
Пасько падняўся Ё ўжо з-за плячэй пачуў:
- Ты прабач мне. Я разумею, гэта нялёгка...
Пасько выйшаў, перакананы, што капЁтан зрабЁў усё-такЁ правЁльна, паслаўшы да зоркалёта яго аднаго. І яшчэ, успомнЁўшы яго апошнюю фразу, падумаў: "А капЁтан, напэўна, з самага пачатку пра многае здагадваўся".
УладзЁмЁр МЁкалаевЁч ШыцЁк. Сустрэча